فارسی

پاسخ: پروردگار من الله است که من و دیگر جهانیان را با نعمت خود پرورانده است. او معبود من است و معبودی دیگر جز او نیست. او خالق و مالک و روزی دهنده و تدبیرگر هر آن چیزی است که در هستی وجود دارد.
دلیل آن، این فرمودۀ حق تعالی است: (ستایش ویژهٔ الله پروردگار جهانیان است). [سورهٔ فاتحه: ۲].

پاسخ: دین من اسلام است، یعنی: تسلیم بودن در برابر الله با توحید و گردن نهادن به او با طاعت و برائت از شرک و مشرکان.
الله تعالی می‌فرماید: (همانا دین [مورد پذیرش] نزد الله، اسلام است...) [سورهٔ آل عمران: ۱۹].

پاسخ: محمد صلی الله علیه وسلم.
الله تعالی می‌فرماید: (محمد فرستادهٔ الله است...). [سورهٔ فتح: ۲۹].

پاسخ: کلمهٔ توحید «لا اله الا الله» است و معنایش این است که: هیچ معبودی به حق جز الله نیست.
الله تعالی می‌فرماید: (پس بدان که معبودی [به‌حق] جز الله نیست...) [سورهٔ محمد: ۱۹].
و حق سبحانه و تعالی می‌فرماید: (این بدان سبب است که الله همان حق است و آنچه به جای او می‌خوانند آن باطل است و این الله است که والا و بزرگ است). [حج: ۶۲].

پاسخ: الله در آسمان و بالای عرش است، بالاتر از همهٔ مخلوقات. الله تعالی می‌فرماید: الله تعالی می‌فرماید: ([پروردگار] رحمان، بر عرش قرار گرفت). [سورهٔ طه: ۵].
و می‌فرماید: (و او بر بندگانش چیره و فوق [آنان] است و اوست آن حکیم آگاه). [سورهٔ انعام: ۱۸].

پاسخ: معنایش این است که الله او را به عنوان بشارت دهنده و هشدار دهنده برای جهانیان فرستاده است.
آنچه دربارهٔ ایشان واجب است:
۱- اطاعت امر ایشان.
۲- تصديق پیامبر صلى الله عليه وسلم در آنچه خبر داده است.
۳- عدم سرپیچی از ایشان.
۴- الله را عبادت نکنیم مگر به همان روشی که پیامبر صلى الله عليه وسلم مشروع ساخته، یعنی پیروی از سنت و ترک بدعت.
الله تعالی می‌فرماید: (هرکه از رسول اطاعت کند در حقیقت از الله اطاعت کرده است...). [سورهٔ نساء: ۸۰].
و می‌فرماید: (او از روی هوای نفس سخن نمی‌گوید). ([آن‌چه می‌گوید] نیست جز وحی [الهی] که [به او] وحی می‌شود). [سورهٔ نجم: ۳-۴].
و الله جل و علا می‌فرماید: (برای شما در [رفتار و گفتار] رسول الله، سرمشق نیکویی است، برای هر کسی که به الله و روز آخرت امید دارد و الله را بسیار یاد می‌کند). [سورهٔ احزاب: ۲۱].

پاسخ: ما برای عبادت او به تنهایی و بدون شریک آفریده شده‌ایم. الله متعال ما را بیهوده یا برای بازی و سرگرمی نیافریده یا ما را بیهوده رها نکرده است.
الله تعالی می‌فرماید: (جن و انس را جز برای این نیافریدم که مرا عبادت کنند). [سورهٔ ذاریات: ۵۶].

پاسخ: عبادت نام جامعی است برای هر سخن و عمل ظاهری و درونی که الله دوستش دارد و به آن راضی است،
ظاهری: مانند ذکر الله با زبان، گفتن تسبیح یا حمد یا تکبیر و مانند نماز و حج.
درونی: مانند توکل و بیم و امید.

پاسخ: بزرگترین واجب بر ما: توحید الله تعالی است.
الله تعالی می‌فرماید: (و [به چیزی] امر نشدند مگر آن‌که الله را عبادت کنند در حالی که دین را برای او خالص گردانند و به توحید روی آورند). [البینة: ۵]

پاسخ: ۱- توحید ربوبیت (توحید پروردگاری): یعنی ایمان به این‌که الله همان خالق روزی دهندهٔ مالک و مدبر است و [در پروردگاری‌اش] یگانه و بی‌شریک است.
۲- توحید الوهیت (توحید عبادت): یعنی یگانه قرار دادن الله در عبادت، و این‌که هیچ کسی [یا چیزی] جز الله تعالی عبادت نشود.
۳- توحید اسماء و صفات: یعنی ایمان به نام‌ها و صفاتی که در قرآن و سنت برای الله آمده، بدون تمثیل (همانندسازی) و تشبیه و تعطیل.
دلیل این سه نوع توحید، این سخن حق تعالی است که می‌فرماید: این سخن حق تعالی که می‌فرماید: (پروردگار آسمان‌ها و زمین و آن‌چه میان آنهاست؛ پس او را عبادت کن و بر عبادتش شکیبا باش؛ آیا [همانند و] هم‌نامی برایش می‌شناسی؟). [سورهٔ مریم: ۶۵].

پاسخ: شرک به الله تعالی.
الله تعالی می‌فرماید: (الله این را نمی‌بخشد که به او شرک آورده شود و غیر آن را برای هرکس که بخواهد می‌بخشد؛ و هر کس به الله شرک ورزد یقینا گناه بزرگی بربافته است). [سورهٔ نساء: ۴۸].

پاسخ: شرک یعنی آن‌که انسان برای الله در عبادت او یا ربوبیت یا نام‌ها و صفاتش شریکی قرار دهد.
و انجام هر عباداتی برای غیر الله از جملهٔ شرک است.
انواع شرک:
شرک اکبر؛ مانند: دعای غیر الله، یا سجده برای غیر او، یا ذبح کردن برای غیر الله عزوجل.
شرک اصغر؛ آن نوع از شرک که انسان را از دین خارج نمی سازد؛ مانند سوگند یاد کردن به غیر الله، یا آویزان کردن تمایم یعنی هر آن‌چه برای جلب سود یا دفع زیان به خود آویزان می‌کنند، و ریای اندک، مانند آن‌که شخص هرگاه ببیند مردم او را می‌نگرند نمازش را بهتر کند.

پاسخ: غیب را تنها الله می‌داند.
الله تعالی می‌فرماید: (بگو هر که در آسمان‌ها و زمین است جز الله غیب را نمی‌دانند و نمی‌دانند کی برانگیخته خواهند شد). [سورهٔ نمل: ۶۵].

پاسخ: ایمان شش رکن دارد
۱- ایمان به الله تعالی.
۲- و ایمان به ملائکهٔ او.
۳- و ایمان به کتاب‌های او.
۴- و ایمان به پیامبرانش.
۵- و ایمان به آخرت.
۶- و ایمان به تقدیر - خیر و شر آن -.
✍ دلیل آن حدیث مشهور جبرئیل نزد مسلم است که جبرئیل خطاب به پیامبر صلی الله علیه وسلم فرمود: «پس مرا از ایمان آگاه ساز، [پیامبر صلی الله علیه وسلم] فرمود: این‌که به الله و ملائکه‌اش و کتاب‌هایش و پیامبرانش و آخرت ایمان بیاوری و به قَدَر - خیر آن و شر آن - ایمان بیاوری».

پاسخ: ایمان به الله تعالی یعنی: ایمان بیاوری به اینکه الله تعالی همان کسی است که تو را آفریده و روزی داد و تنها اوست که مالک و تدبیرگر مخلوقات است. و اوست آن معبود، که معبودی به حق جز او نیست، آن‌که خلقت و امر و حکمرانی و تشریع تنها برای اوست و در این امور شریکی ندارد.
و اوست آن پرورگار باعظمت و بزرگ و کامل که همهٔ ستایش از آن اوست و دارای نام‌های نیک و صفات والاست. همتا ندارد و چیزی شبیه او نیست.
ایمان به ملائکه: ملائکه آفریدگانی هستند که الله آنان را به هدف عبادتش و انجام کامل امرش از نور آفریده است.
حق تعالی می‌فرماید: (بلکه [ملائکه] بندگانی ارجمندند. (که در سخن بر او پیشی نمی‌گیرند و خود به امر او عمل می‌کنند). [انبیاء: ۲۶-۲۷].
و ایشان علیه الصلاة والسلام می‌فرماید: «ملائکه از نور آفریده شده‌اند». به روایت مسلم.
- و از جملهٔ آنان جبرئیل علیه السلام است که وحی را بر پیامبران نازل می‌سازد. حق تعالی می‌فرماید: (و به راستی این [قرآن] نازل شده [از سوی] پروردگار جهانیان است * (روح الامین (جبرئیل) آن را نازل کرد). بر دل تو، تا از [جملهٔ] هشداردهندگان باشی. * به زبانی عربی روشن). [شعراء: ۱۹۲-۱۹۵].
ایمان به کتاب‌ها: منظور کتاب‌هایی است که الله بر پیامبرانش نازل کرده است.
- مانند قرآن که بر محمد صلی الله علیه وسلم نازل شده است.
- و انجیل که بر عیسی علیه السلام نازل شده است.
- و تورات که بر موسی علیه السلام نازل شد.
- و زبور که بر داوود علیه السلام نازل شد.
- صحیفه‌های ابراهیم و موسی علیهما السلام.
ایمان به پیامبران: و آنان کسانی هستند که الله آنان را به سوی بندگانش فرستاده تا [تعلیمات الهی] را به آن‌ها بیاموزند و آن‌ها را به خیر و بهشت بشارت دهند و از بدی و‌ دوزخ برحذر دارند.
- و بهترین آنان، پیامبران اولوالعزم هستند، یعنی:
⮳ نوح علیه السلام.
⮳ ابراهیم علیه السلام.
⮳ موسی علیه السلام.
⮳ عیسی علیه السلام.
⮳ محمد صلی الله علیه وسلم.
ایمان به روز آخرت: یعنی هر آنچه پس از مرگ هست، در قبر و در روز قیامت و روز رستاخیز و حساب که اهل بهشت در منزلگاه‌های خود و اهل دوزخ در منزلگاه‌های خود مستقر می‌شوند.
الله تعالی می‌فرماید: (هر جان‌داری چشندهٔ [طعم] مرگ است و همانا روز رستاخیز پاداش‌هایتان به طور کامل به شما داده می‌شود، پس هر که را از آتش به دور دارند و در بهشت آورند قطعا کامیاب شده است و زندگی دنیا جز مایهٔ فریب نیست). [سورهٔ آل عمران: ۱۸۵].
ایمان به قَدَر، خیر و شر آن:
قَدَر: یعنی اعتقاد به این‌که الله هر چیزی را که در هستی اتفاق می‌افتد می‌داند و این وقایع را در لوح محفوظ نگاشته و وجود آن را خواسته و آن را آفریده است.
الله تعالی می‌فرماید: (ما هر چیزی را به قَدَر [و اندازه] آفریدیم). [سورهٔ قمر: ۴۹].
و آن بر چهار مرتبه است:
نخست: علم الله تعالی، از جمله، علم پیشین او به هر چیز، پیش و پس از آن‌که رخ دهد.
دلیل آن این سخن حق تعالی است که: (در حقیقت الله است که علم [به] قیامت نزد اوست و باران را نارل می‌کند و آن‌چه را که در رحم‌هاست می‌داند و کسی نمی‌داند فردا چه به دست می‌آورد و کسی نمی‌داند در کدام سرزمین می‌میرد. همانا الله دانای آگاه است). [سورهٔ لقمان: ۳۴].
دوم: این‌که الله آن را در لوح محفوظ نوشته است؛ یعنی هر آن‌چه واقع شده و واقع خواهد شد نزد او در کتابی نگاشته شده است.
دلیلش این سخن حق تعالی است که: (و کلیدهای غیب تنها نزد اوست، جز او [کسی] آن را نمی‌داند و آن‌چه را در خشکی و دریاست می‌داند و هیچ برگی فرو نمی‌افتد مگر [این‌که] آن را می‌داند و هیچ دانه‌ای در تاریکی‌های زمین و هیچ تر و خشکی نیست مگر این‌که در کتابی روشن [ثبت شده] است). [سورهٔ انعام: ۵۹].
سوم: این‌که هر چیزی به مشیت الله رخ می‌دهد و چیزی از سوی او یا بندگانش رخ نمی‌دهد مگر به مشیت خودش سبحانه و تعالی. و بنده نیز اختیاری دارد و اراده و مشیتی دارد، اما این اراده و این مشیت رخ نمی‌دهد مگر پس از مشیت الله سبحانه و تعالی.
دلیل آن این سخن حق تعالی است که: (برای هر یک از شما که خواهد به راه راست رود. (و تا الله پروردگار جهانیان نخواهد [شما نیز] نخواهید خواست). [سورهٔ تکویر: ۲۸-۲۹].
چهارم: ایمان به اینکه همهٔ کائنات مخلوقند و توسط الله خلق شده‌اند و الله ذات این موجودات و صفات و حرکات و هر چیزی در آن‌ها را آفریده است.
دلیل آن این سخن حق تعالی است که: (و الله شما را و آن‌چه را که انجام می‌دهید آفریده است). [سورهٔ صافات: ۹۶].

پاسخ: قرآن کلام الله است و مخلوق نیست.
الله تعالی می‌فرماید: (و اگر یکی از مشرکان از تو پناه خواست پناهش بده تا کلام الله را بشنود...). [سورهٔ توبه: ۶].
و در حدیث آمده که: «فضیلت و برتری کلام الله بر دیگر سخنان مانند برتری الله بر خلق اوست». به روایت ترمذی.

پاسخ: سنت هر سخن یا کردار یا تقریر یا ویژگی خَلقی (ظاهری و بدنی) و خُلقی (رفتاری) پیامبر صلی الله علیه وسلم است.

پاسخ: هر آن‌چه مردم در دین [از خود] برساخته‌اند و در دوران پیامبر صلی الله علیه وسلم و یاران ایشان نبوده، بدعت است.
- آن را نمی‌پذیریم و باید آن را رد کنیم.
به دلیل سخن پیامبر صلی الله علیه وسلم که می‌فرماید: «هر بدعتی گمراهی است». به روایت ابوداوود.
و این سخن ایشان علیه الصلاة والسلام که فرمودند: «آن‌که [در امر دین] کاری انجام دهد که امر ما بر آن نیست، آن [کار] مردود است». به روایت مسلم.
مثال آن: اضافه کردن به عبادت؛ مانند یک بار اضافه کردن بر تعداد شستن اعضا در وضو، یعنی چهار بار شستن هر عضو. و مانند جشن گرفتن روز میلاد پیامبر، زیرا چنین چیزی از پیامبر صلی الله علیه وسلم و اصحاب ایشان ثابت نشده است.

پاسخ : ولاء یعنی دوست داشتن مؤمنان و یاری رساندن به آنان.
الله تعالی می‌فرماید: (مردان و زنان مؤمن، دوستان یکدیگرند...) [سورهٔ توبه: ۷۱].
براء: یعنی نفرت و انزجار از کافران و دشمنی با آنان.
الله تعالی می‌فرماید: (قطعا برای شما در [پیروی از] ابراهیم و کسانی که با اویند سرمشقی نیکوست، آن‌گاه که به قوم خود گفتند ما از شما و از آن‌چه به جای الله می‌پرستید بیزاریم، به شما کفر می‌ورزیم و میان ما و شما دشمنی و کینهٔ همیشگی پدیدار شده تا وقتی که تنها به الله ایمان آورید). [سورهٔ ممتحنه: ۴].

پاسخ: الله دینی جز اسلام را نمی‌پذیرد.
الله تعالی می‌فرماید: (هر کس دینی غیر از اسلام برگزیند هرگز از او پذیرفته نخواهد شد و او در آخرت از زیانکاران است). [سورهٔ آل عمران: ۸۵].

پاسخ: مثال کفر زبانی: دشنام دادن به الله متعال یا ناسزا گفتن به پیامبرش صلی الله علیه وسلم.
مثال کفر عملی: بی‌احترامی به مُصحَف (قرآن) یا سجده به غیر الله.
مثال کفر اعتقادی: اعتقاد به این‌که کسی جز الله مستحق عبادت است یا آن‌که همراه با الله تعالی خالقی دیگر هست.

۱- نفاق اکبر: یعنی پنهان کردن کفر و اظهار ایمان.
این نفاق انسان را از اسلام خارج می‌سازد و از جملهٔ کفر اکبر است.
الله تعالی می‌فرماید: (همانا منافقان در پایین‌ترین درجات دوزخند و هرگز یاوری برای آنان نخواهی یافت). [سورهٔ نساء: ۱۴۵].
۲- نفاق اصغر: مانند: دروغ و خلف وعده و خیانت در امانت.
این نفاق انسان را از اسلام خارج نمی‌کند و از جملهٔ گناهان است و صاحبش در معرض عذاب قرار دارد.
- رسول الله صلی الله علیه وسلم می‌فرماید: «نشانهٔ منافق سه چیز است: اگر سخن گوید دروغ گوید، هرگاه وعده دهد خلاف وعده کند، و هرگاه او را امین شمارند خیانت کند». به روایت بخاری و مسلم.

پاسخ: او محمد صلی الله علیه وسلم است.
الله تعالی می‌فرماید: (محمد هرگز پدر هیچ‌یک از مردان شما نیست؛ بلکه رسول الله و خاتم پیامبران است…). [سورهٔ احزاب: ۴۰].
- و رسول الله ﷺ می‌فرماید: «و من خاتم پیامبرانم؛ پیامبری پس از من نیست». به روایت ابوداوود و ترمذی و دیگران.

پاسخ: معجزه یعنی: هر چیز خارق العاده‌ای که الله به عنوان نشانهٔ راستگو بودن پیامبران به آنان عطا کرده است، مانند:
- شکافته شدن ماه برای پیامبر صلی الله علیه وسلم. الله تعالی می‌فرماید: (قیامت نزدیک شد و ماه [از هم] شکافت). * و اگر [کافران] معجزه‌ای ببینند روی می‌گردانند و می‌گویند [این] جادویی زودگذر است. * آنان [نشانه‌های الهی را] دروغ می‌انگارند و از هوای نفس خود پیروی می‌کنند و هر امری در زمان مخصوص خود قرار دارد). [سورهٔ قمر: ۱-۳]
- و شکافته شدن دریا برای موسی علیه السلام و غرق کردن فرعون و سربازانش. الله تعالی می‌فرماید: (و [به یاد آوردی] هنگامی که دریا را برایتان شکافتیم و شما را نجات دادیم و فرعونیان را - در حالی که [عذاب آنان را به چشم خود] می‌نگریستند - غرق ساختیم). [سورهٔ بقره: ۵۰].

پاسخ: صحابی: کسی است که در حال ایمان به پیامبر صلی الله علیه وسلم با ایشان دیدار کرده و بر اسلام از دنیا رفته باشد.
واجب است که آنان را دوست داشته باشیم و به آنان اقتدا کنیم. آنان بهترین مردم پس از پیامبران هستند.
و بهترین آنان: چهار خلیفه راشد هستند:
ابوبکر صدیق رضی الله عنه.
عمر رضی الله عنه.
عثمان رضی الله عنه.
علی رضی الله عنه.
الله تعالی دربارهٔ صحابه رضی الله عنهم اجمعین می‌فرماید: (و پیشگامان نخستین - از مهاجرین و انصار - و کسانی که به نیکی از آنان پیروی کردند، الله از آنان راضی گشت و آنان [نیز] از او راضی شدند و باغ‌هایی [در بهشت] برایشان مهیا کرده است که جویبارها از زیر [درختان و کاخ‌های] آن جاری است؛ جاودانه در آن خواهند ماند. این همان پیروزی بزرگ است). [سورهٔ توبه: ۱۰۰].

پاسخ: آنان همسران پیامبر صلی الله علیه وسلم هستند.
الله تعالی می‌فرماید: (پیامبر [در همهٔ امور] نسبت به مؤمنان از خودشان سزاوارتر است و همسران او مادرانشان هستند). [سورهٔ احزاب: ۶].

پاسخ: حق آنان بر ما این است که آنان را دوست بداریم و دشمن آنان را دشمن بداریم و دربارهٔ آنان دچار غلو و زیاده‌روی نشویم. آل بیت، همسران او و ذریه‌اش و مؤمنان بنی هاشم و بنی مطلب هستند.
الله تعالی می‌فرماید: (ای اهل خانه [پیامبر] جز این نیست که الله می‌خواهد پلیدی را از شما دور نماید و شما را کاملا پاک گرداند). [سورهٔ احزاب: ۳۳].
و در حدیث آمده که پیامبر صلی الله علیه وسلم فرمودند: «دربارهٔ اهل بیتم الله را برایتان یادآور می‌شوم، دربارهٔ اهل بیتم الله را برایتان یادآور می‌شوم، دربارهٔ اهل بیتم الله را برایتان یادآوری می‌کنم». به روایت مسلم.

پاسخ: وظیفهٔ ما احترام آنان و شنیدن امر و اطاعت امر آنان در غیر گناه است، و همچنین دعا برای آنان و نصیحت و خیرخواهی آنان در نهان و عدم خروج و عدم شورش علیه آنان است، مگر آن‌که کفری واضح و عیان از آنان ببینیم.
الله تعالی می‌فرماید: (ای کسانی که ایمان آورده‌اید، از الله اطاعت کنید و از پیامبر اطاعت کنید و از کارگزاران [و فرماندهان مسلمان] خود، و اگر در چیزی اختلاف کردید آن را به [کتاب] الله و [سنت] پیامبر بازگردانید. اگر به الله و روز قیامت ایمان دارید [بدانید که] این [برایتان] بهتر و خوش فرجام‌تر است). [سورهٔ نساء: ۵۹].

پاسخ: بهشت است. الله تعالی می‌فرماید: (همانا الله کسانی را که ایمان آورده‌ند و کارهای شایسته کرده‌اند به باغ‌هایی [از بهشت] داخل می‌سازد که از زیر [کاخ‌ها و درختان] آن رودها روان است…). [سورهٔ محمد: ۱۲].

پاسخ: دوزخ. الله تعالی می‌فرماید: (پس از آتشی بترسید که هیزم آن مردم و سنگ‌ها هستند [و] برای کافران آماده شده است). [سورهٔ بقره: ۲۴].

ج- ترس یعنی خشیت و بیم از الله و از مجازات او.
و امید یعنی: چشم طمع داشتن به پاداش الله و مغفرت و رحمت او.
دلیلش این سخن حق تعالی است که: (کسانی را که آنان [به یاری و دعا] می‌خوانند خود [با عبادت و عمل نیک] وسیله‌ای [برای تقرب] به پروردگارشان می‌جویند [و در رقابت هستند تا بدانند] کدام‌یک از آنان [به عبادت الله] نزدیک‌ترند و به رحمتش امیدوارند و از عذابش می‌ترسند؛ بی‌تردید عذاب پروردگارت همواره شایستهٔ پرهیز است). [سورهٔ اسراء: ۵۷].
و الله تعالی می‌فرماید: (به بندگانم خبر بده که من آمرزندهٔ مهربانم * و این‌که عذاب من عذابی دردناک است). [سورهٔ حجر: ۴۹-۵۰].

پاسخ: الله، رب، الرحمان، السمیع، البصیر، العلیم، الرزاق، الحی، العظیم، الحکیم… و دیگر نام‌های نیک و صفات والا.

پاسخ: الله: معنایش خدای معبود به حق، او تنهاست و هیچ شریکی ندارد.
رب (پروردگار) یعنی: آن‌که به تنهایی آفریدگار و مالک و روزی دهنده و مدبر است.
السمیع: آن‌که شنوایی‌اش همه چیز را در بر گرفته و همهٔ صداها را علی‌رغم اختلاف و تنوعش می‌شنود.
البصیر: آن‌که همه چیز را می‌بیند، کوچک باشد یا بزرگ.
العلیم: آن‌که علمش همه چیز را در بر گرفته، هر آنچه در گذشته و حال و آینده رخ داده و می‌دهد.
الرحمان: آن‌که رحمتش همهٔ آفریدگان و همهٔ زندگان را در بر می‌گیرد و در نتیجه همهٔ بندگان و مخلوقات تحت رحمت او هستند.
الرزّاق: کسی که روزی همهٔ مخلوقات از انس و جن و همهٔ جنبندگان بر عهدهٔ اوست.
الحي: آن زنده‌ای که نمی‌میرد در حالی که همهٔ آفریدگان می‌میرند.
العظیم: ذاتی که همهٔ کمال و همهٔ عظمت را در نام‌ها و صفات و کارهایش داراست.
الحکیم: آن‌که آفریدگانش را به استواری و دقت و نیکویی آفریده و در آفرینش و امرش دارای حکمت است.
و حکمت یعنی: گذاشتن هر چیزی در جایگاهش و قرار دادنش در همان منزلت خودش.

پاسخ: آنان را دوست داریم و در مسائل و نوازل شرعی به آنان مراجعه می‌کنیم و از آن‌ها به نیکی یاد می‌کنیم و اگر کسی از آنان به بدی یاد کرد بر راه درست نیست.
الله تعالی می‌فرماید: (الله [مقام و] درجات کسانی از شما را که ایمان آورده‌اند و کسانی را که علم به آنان عطا شده بالا می‌برد و الله به آن‌چه می‌کنید آگاه است). [سورهٔ مجادله: ۱۱].

پاسخ: آنان همان مومنان پرهیزگارند.
الله تعالی می‌فرماید: (آگاه باشید که دوستان الله نه ترسی خواهند داشت و نه اندوهگین می‌شوند * همان‌ها که ایمان آوردند و پرهیزگاری می‌کردند). [سورهٔ یونس: ۶۲-۶۳].

پاسخ: ایمان قول و عمل و اعتقاد (گفتار و کردار و باور) است. یعنی گفتار با زبان، و اعتقاد و عمل با دل، و عمل با جوارح و اعضا است.
- آن، سخن با زبان و اعتقاد و عمل با قلب و عمل با اعضا و جوارح است.
در حدیث از ابوهریره رضی الله عنه روایت شده که پیامبر صلی الله علیه وسلم فرمودند: «ایمان هفتاد و چند - یا شصت و چند - شعبه است؛ بهترینش گفتن لا اله الا الله، و پایین‌ترینش برداشتن اسباب آزار و اذیت از سرِ راه است و حیا شعبه‌ای از ایمان است». به روایت مسلم.

پاسخ: ایمان با طاعت زیاد می‌شود و با گناه کم می‌شود.
الله تعالی می‌فرماید: (بی‌تردید مؤمنان کسانی هستند که هرگاه الله یاد می‌شود دل‌هایشان هراسان می‌گردد و هرگاه آیاتش بر آنان خوانده می‌شود بر ایمانشان می‌افزاید و بر پروردگارشان توکل می‌کنند). [سورهٔ انفال: ۲].

پاسخ: این است که الله را عبادت کنی طوری که انگار او را می‌بینی و اگر او را نمی‌بینی، قطعا او تو را می‌بیند.

پاسخ: به دو شرط:
۱- هرگاه خالصانه برای الله تعالی باشد.
۲- و بر اساس سنت پیامبر صلی الله علیه وسلم انجام شود.

پاسخ: توکل یعنی اعتماد به الله تعالی در به دست آوردن منافع و دور کردن زیان‌ها، همراه با استفاده از اسباب.
الله تعالی می‌فرماید: (هر آن‌که بر الله توکل می‌کند او برایش کافی است…). [سورهٔ طلاق: ۳].
{حَسْبُهُ} یعنی الله برایش کافی است.

پاسخ: امر به معروف یعنی: امر به هر چیزی که طاعت الله عزوجل است و نهی از منکر یعنی: نهی از هر چیزی که معصیت الله عزوجل است. و منکر یعنی نهی از هر چیزی که معصیت الله عزوجل باشد.
الله تعالی می‌فرماید: (شما بهترین امتی هستید که برای مردم پدیدار شده‌اید؛ به کار نیک فرمان می‌دهید و از کار ناپسند باز می‌دارید و به الله ایمان دارید…). [سورهٔ آل عمران: ۱۱۰].

پاسخ: کسانی هستند که در سخن و کردار و باور بر همان روش پیامبر صلی الله علیه وسلم و اصحاب ایشان هستند.
آنان به دلیل پیروی از سنت پیامبر صلی الله علیه وسلم و ترک بدعت، اهل سنت نام دارند.
و جماعت: زیرا آنان بر حق جمع شده‌اند و درمورد حق پراکنده نشده‌اند.
پیامبر صلی الله علیه وسلم می‌فرماید: «بنی اسرائیل بر هفتاد و دو ملت پراکنده شدند، و امت من بر هفتاد و سه ملت پراکنده خواهند شد، همه در آتشند جز یک ملت». گفتند: و آن ملت کدام است یا رسول الله؟ فرمود: «آن‌چه من و اصحاب من بر آن هستیم». به روایت ترمذی.

پاسخ: طهارت یعنی: از بین بردن حَدَث و برداشتن نجاست. یعنی: از میان بردن هر آن‌چه مانع از نماز می‌شود.
پیامبر صلی الله علیه وسلم می‌فرماید: «طهارت، کلید نماز است». به روایت ابوداوود.
طهارت از نجاست: یعنی آن‌که مسلمان هر نجاستی را که بر بدن یا لباس یا در مکان نمازش هست، از میان بردارد.
طهارت از حَدَث: که یا با وضو گرفتن و غسل کردن با آب پاک صورت می‌گیرد یا برای کسی که آب در دسترس ندارد یا نمی‌تواند از آب استفاده کند، با تیمّم.

پاسخ: آن چیز با آب شسته می‌شود تا آن‌که پاک شود. - اما چیزی را که سگ لیسیده، باید هفت بار شسته شود که بار نخست آن با خاک است.
زیرا از ابوهریره روایت است که رسول الله صلی الله علیه وسلم فرمودند: «پاکی ظرف یکی از شما اگر سگ از آن آب خورد آن است که هفت بار آن را بشوید، نخستین [بار] آن با خاک باشد». به روایت مسلم.

پاسخ: پیامبر علیه الصلاة والسلام می‌فرماید: «هرگاه بندهٔ مسلمان - یا مؤمن - وضو بگیرد و صورتش را بشوید، همهٔ گناهانی که با چشمانش به آن نگریسته، همراه با آب خارج می‌شود - یا با آخرین قطرهٔ آب - و چون دستانش را بشوید همهٔ گناهانی که با دستانش انجام داده همراه با آب از آن خارج می‌شود - یا با آخرین قطرهٔ آب - و چون پاهایش را بشوید، همهٔ گناهانی که به سوی آن گام برداشته همراه با آب خارج می‌شود - یا با آخرین قطرهٔ آب - تا آن‌که پاک از گناهان بیرون می‌آید». به روایت مسلم.

پاسخ: با سه بار شستن کف دست‌ها. و سه بار آب در دهان و بینی زدن و بیرون ریختن آن.
مضمضه یعنی: قرار دادن آب در دهان و گرداندن آن در دهان و بیرون ریختن آن.
استنشاق یعنی: داخل نمودن آب در بینی همراه با بازدم، با دست راست.
استنثار یعنی: خارج کردن آب از بینی پس از استنشاق با دست چپ.
سپس صورت خود را سه بار می‌شوید.
سپس دستانش را سه بار تا آرنج می‌شوید.
سپس سرت را مسح می‌کنی، یعنی دستانت را تا پشت سر مسح کرده و [دوباره] برمی‌گردانی و گوش‌هایت را مسح می‌کنی.
سپس پاهایت را سه بار تا کعبین (دو استخوان برجسته دو طرف پا) می‌شویی.
این کامل‌ترین روش است و این روش در احادیثی در صحيح بخاری و صحيح مسلم از پیامبر ﷺ ثابت است و عثمان و عبدالله بن زید و دیگران از ایشان روایت کرده‌اند.
و همچنین از ایشان نزد بخاری و دیگران ثابت است که: «ایشان یک بار یک بار وضو گرفتند، و دو بار دو بار وضو گرفتند». یعنی: هر عضو از اعضای وضو را یک بار یا دو بار شستند.

پاسخ: فرایض وضو آن اعمالی است که اگر مسلمان یکی از آن‌ها را ترک کند وضویش درست نیست.
۱- شستن صورت که مضمضمه و استنشاق نیز بخشی از آن است.
۲- شستن دو دست تا آرنج.
۳- مسح سر که مسح گوش‌های نیز جزء آن است.
۴- شستن پاها تا قوزک.
۵- رعایت ترتیب در شستن اعضا، به این صورت که اول چهره، و سپس دستان را بشوید، سپس سر را مسح کند و سپس پاها را بشوید.
الله تعالی می‌فرماید: (ای کسانی که ایمان آورده‌اید، چون به [قصد] نماز برخاستید، صورت و دست‌هایتان را تا آرنج بشویید و سرتان را مسح کنید و پاهایتان را تا دو برآمدگی [بشویید]). [مائده: ۶].
۶- موالات: یعنی آن‌که وضو در یک وقت و به شکل پی در پی انجام شود بدون آن‌که میان شستن اعضا آن‌قدر فاصله افتد که عضو قبلی خشک شود. - مانند آن‌که نصف وضویش را انجام دهد و نصف دیگر را وقتی دیگر، که در این صورت وضویش درست نیست.
به دلیل این حدیث که: «پیامبر صلی الله علیه و سلم مردی را دید که نماز می‌گزارد و در پشت پایش به اندازهٔ یک درهم خشک است و آب به آن نرسیده است، پس او را امر کرد که وضو و نمازش را دوباره انجام دهد». به روایت ابوداوود.

پاسخ: سنت‌های وضو آن اعمالی است که اگر شخص وضوگیرنده در هنگام وضو آنها را انجام دهد، پاداش و اجر بیشتری می‌برد و اگر انجامش ندهد گناهکار نیست و وضویش درست است.
۱- گفتن بسم الله، به دلیل این حدیث: بنابر این حدیث: «کسی که الله را بر آن [یعنی هنگام آغاز وضو]
یاد نکند وضو ندارد». به روایت ابوداوود.
۲- مسواک. به دلیل این حدیث: «اگر بر امت دشوار نمی‌شد آنان را امر می‌کردم که با هر وضو مسواک بزنند». به روایت احمد.
۳- شستن دستان تا مچ.
۴- خلال کردن انگشتان. به دلیل این حدیث: « وضو را کامل نموده و بین انگشت‌ها را خلال کن و در استنشاق مبالغه کن مگر این‌که روزه باشی». به روایت أهل سنن [أبوداود، ترمذی، نسائی وابن ماجه].
۵- شستن دوباره و سه بارهٔ اعضای وضو.
۶- آغاز کردن از سمت راست. به دلیل حدیث ام المؤمنین عایشه رضی الله عنها که فرمود: «پیامبر صلی الله علیه وسلم شروع کردن از سمت راست را در کفش پوشیدن و شانه زدن و وضو و همهٔ امورشان دوست داشتند». به روایت بخاری و مسلم.
۷- ذکر بعد از وضو: «أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ، وَأَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ». به روایت مسلم.
۸- دو رکعت نماز پس از آن. به دلیل این حدیث: «کسی که مانند این وضوی من وضو گیرد و سپس دو رکعت بگزارد و در آنها با خود سخن نگوید (يعنی در افکار دنیوی فرو نرفته و با خضوع و خشوع باشد)، گناهان گذشته‌اش بخشیده خواهند شد». به روایت بخاری و مسلم.

پاسخ: هر آن‌چه از دو راه پیش و پس خارج شود، از ادرار و مدفوع یا باد.
خواب، دیوانگی، بیهوش شدن، به دلیل این حدیث: به دلیل این حدیث: «بی‌گمان چشم دربند مقعد انسان است، پس اگر خوابید وضو بگیرد». به روایت ابوداوود و ابن ماجه.
خوردن گوشت شتر. مردی از پیامبر صلی الله علیه وسلم پرسید: آیا از [خوردن] گوشت شتر وضو بگیرم؟ فرمود: «بله». به روایت مسلم.
- لمس پس و پیش (شرمگاه و مقعد) با دست بدون مانع. به دلیل این حدیث: «کسی که آلت تناسلی اش را لمس کرد باید وضو بگیرد». به روایت ابوداود و ترمذی و دیگران.

پاسخ: تیمم یعنی استفاده از خاک و دیگر اجزای زمین به هنگام نبود آب یا عدم توانایی استفاده از آب.
الله تعالی می‌فرماید: (…و [برای وضو یا غسل] آب نیافته‌اید، پس [باید] با خاکی پاک تیمم کنید؛ [به این روش که] چهره و دست‌هایتان را [با خاک] مسح نمایید. بی‌گمان، الله بخشایندۀ آمرزگار ‌است). [سورهٔ نساء: ۴۳].

پاسخ: با یک‌بار ضربه زدن کف دست‌ها به خاک، و یک بار مسح کردن صورت و پشت دستان.
به دلیل سخن پیامبر صلی الله علیه وسلم خطاب به عمار بن یاسر رضی الله عنه که فرمودند: «برایت کافی بود که چنین کنی»، آنگاه پیامبر صلی الله علیه وسلم با کف دستانشان به زمین زد و آنچه بر دستانش بود را فوت کرد و سپس با آن صورت و کف دستانش را مسح کرد. به روایت بخاری و مسلم.

پاسخ: هر آن‌چه وضو را باطل می‌کند تیمم را باطل می‌کند.
همچنین یافتن آب.

پاسخ: خُف (موزه): پاپوشی است از چرم که به پا می‌کنند.
جوراب: هر پاپوشی از غیر چرم.
و مشروع است که به جای شستن پاها بر آنها مسح شود.
- به دلیل حدیث مغیرة بن شعبه رضی الله عنه که رسول الله صلی الله علیه وسلم وضو گرفتند و بر جوراب‌هایشان مسح کردند. به روایت ابوداود و ترمذی و دیگران.
و در صحیح بخاری و مسلم آمده که: پس وضو گرفتند و بر خُفین (موزه ها) مسح کردند.

پاسخ: حکمت از آن آسان‌گیری و تسهیل برای بندگان، به‌ویژه در زمان سرما و زمستان و هنگام سفر، زیرا بیرون آوردن آنچه در پاهاست دشوار است. الله تعالی می‌فرمايد: (الله برای شما آسانی می‌خواهد و برای شما خواهان دشواری نیست). [سورهٔ بقره: ۱۸۵].

پاسخ: ۱- اینکه موزه (پاپوش) را در حالت با وضو بودن بپوشد.
در سفری همراه با پیامبر صلی الله علیه وسلم بودم، پس قصد بیرون آوردن پاپوش ایشان را کردم. ایشان فرمودند: «رهایشان کن، زیرا در حال وضو آن‌ها را پوشیده‌ام» و سپس بر آن‌ها مسح کرد. «دعهما فإني أدخلتهما طاهرتين» یعنی: «رهایشان کن زیرا با وضو آن دو را پوشیده‌ام». سپس بر آنها مسح کرد. متفق علیه.
۲- این‌که خف [و جوراب] طاهر و پاک باشد، زیرا مسح بر نجس جایز نیست.
۳- این‌که خُف و پاپوش، محلی را که شستنش در وضو فرض است، بپوشاند.
۴- این‌که این مسح در مدت معین باشد؛ برای غیر مسافر: یک شبانه‌روز و برای مسافر: سه شبانه‌روز.
به دلیل حدیث علی رضی الله عنه که: رسول الله صلی الله علیه وسلم برای مسافر سه شبانه‌روز و برای مقیم، یک شبانه‌روز [وقت برای مسح] قرار دادند. به روایت مسلم.

پاسخ: روش مسح به این صورت است که انگشتان دستش را در حالی که با آب خیس شده بر روی انگشتان پایش قرار دهد سپس آن را به سمت ساق پایش بکشد. پای راست را با دست راست و پای چپ را با دست چپ مسح کند و انگشتانش را هنگام مسح از هم باز نماید و مسح را تکرار نکند. (یک بار مسح کافی است).

پاسخ: ۱- پایان یافتن مدت مسح؛ بنابراین مسح بر خُفین پس از پایان مدتی که شرع معین کرده - یعنی یک شبانه روز برای مقیم و سه شبانه روز برای مسافر - جایز نیست.
۲- بیرون آوردن خفین. یعنی اگر شخصی هر دو خف یا یکی از آن‌ها را پس از مسح بر آن‌ها بیرون بیاورد، مسح باطل می‌شود.

پاسخ: نماز یعنی: به جا آوردن عبادت الله با سخنان و اعمال خاصی که با تکبیر آغاز و با سلام گفتن پایان می‌یابد.

پاسخ: نماز بر هر مسلمانی فرض است.
الله تعالی می‌فرماید: (چرا که بی‌تردید نماز [فریضه‌ای است که] در اوقات معینی بر مؤمنان فرض شده است). [سورهٔ نساء: ۱۰۳].

پاسخ: ترک نماز کفر است. پیامبر صلی الله علیه وسلم می‌فرماید: «پیمانی که میان ما و آن‌هاست نماز است؛ پس هر که ترکش کند کافر شده است». به روایت احمد و ترمذی و دیگران.

پاسخ: پنج نماز در شبانه‌روز.
- نماز صبح: دو رکعت.
- نماز ظهر: چهار رکعت.
- نماز عصر: چهار رکعت.
- نماز مغرب: سه رکعت.
- و نماز عشاء: چهار رکعت است.

پاسخ: ۱- مسلمان بودن؛ نماز کافر پذیرفته نمی‌شود زیرا همهٔ اعمال (نیک) به واسطهٔ [کفر و] شرک نابود می‌شود.
الله تعالی می‌فرمايد: (اگر شرک ورزی بی‌شک [همهٔ] کارهایت نابود می‌شود). [سورهٔ زمر: ۶۵].
۲- عاقل بودن؛ بنابراین نماز دیوانه پذیرفته نیست.
۳- تمییز؛ بنابراین نماز کودکی که اهل تمییز نیست پذیرفته نیست.
به دلیل سخن پیامبر صلی الله علیه وسلم که می‌فرماید: «قلم (تکلیف) از سه کس برداشته شده است: از خوابیده تا بیدار شود، از کودک تا آن‌که بزرگ شود و از دیوانه تا آن‌که به عقل آید یا به هوش آید». به روایت اهل سنن.
۴- نیت.
در حدیث آمده است که: «همانا کارها به نیت‌ها وابسته است و هر کس همان را دارد که نیت کرده است». به روایت بخاری.
۵- وارد شدن وقت نماز حق تعالی می‌فرماید: (بی‌تردید، نماز [فریضه‌ای است که] در اوقات معیّنی بر مؤمنان واجب شده ‌است). [سورهٔ نساء: ۱۰۳].
۶- طهارت برای رفع حَدَث، به دلیل این حدیث: بنابر این حدیث: «الله نماز یکی از شما را که بی‌وضو شده نمی‌پذیرد تا آن‌که وضو بگیرد». متفق علیه.
۷- پاکی از نجاست. به دلیل این سخن حق تعالی که: (و لباست را پاکیزه بدار). [سورهٔ مدثر: ۴].
۸- پوشاندن عورت الله تعالی می‌فرماید: (ای فرزندان آدم، هنگام رفتن به مسجد [و در هر نمازی] زینت خود را برگیرید [و عورت‌هایتان را بپوشانید و لباس شایسته بپوشید]). [سورهٔ اعراف: ۳۱].
۹- رو کردن به قبله. حق تعالی می‌فرماید: (پس روی خود را به سوی مسجدالحرام کن و هر جا که بودید روی خود را به سوی آن کنید). [بقره: ۱۴۴].

پاسخ: نماز چهارده رکن دارد که از این قرار است:
یکی از آنها: ایستادن در نماز فرض برای شخص تواناست به دلیل حدیث عمران بن حصین رضی الله عنه از پیامبر صلی الله علیه وسلم که فرمودند: «ایستاده نماز بگزار و اگر نتوانستی نشسته و اگر نتوانستی بر پهلو خوابیده». به روایت بخاری.
- تکبیرة الاحرام، یعنی گفتن «الله اکبر». به دلیل سخن پیامبر علیه الصلاة والسلام که می‌فرماید: «هرگاه برای نماز برخاستی، تکبیر بگو». متفق علیه.
- خواندن سورهٔ فاتحه. به دلیل سخن پیامبر صلی الله علیه وسلم که می‌فرماید: «کسی که فاتحه الکتاب را نخواند نماز ندارد». متفق علیه.
رکوع، که در این هنگام کمرش را صاف کرده و سر خود را در موازات کمرش قرار می‌دهد.
برخاستن از رکوع.
- ایستادن و راست کردن قامت. به دلیل سخن پیامبر صلی الله علیه وسلم که می‌فرماید: «سپس به رکوع برو تا آن‌که آرام یابی، سپس برخیز تا آنکه ایستاده آرام یابی». متفق علیه.
سجده، و قرار دادن کامل پیشانی و بینی و کف دستان و زانوها و گوشه‌های انگشتان پا بر زمین در هنگام سجده.
برخاستن از سجده.
- نشستن بین دو سجده. به دلیل سخن او علیه الصلاة والسلام که می‌فرماید: «سپس به سجده برو تا آنکه در حال سجده آرام یابی، سپس سر از سجده بلند کن [و بنشین] تا آنکه در حال نشستن آرام یابی». متفق علیه.
سنت آن است که به صورت افتراش بر پای چپش بنشیند و پای راست را قائم نگه داشته، انگشتانش را رو به قبله کند. به دلیل حدیث ام المؤمنین عایشه رضی الله عنها که: «پای چپش را فرش می‌کرد [و بر آن می‌نشست] و پای راستش را نصب می‌کرد». به روایت مسلم.
طُمأنینه، یعنی آرام یافتن در هر رکن عملی.
تشهد پایانی. به دلیل حدیث ابن مسعود رضی الله عنه که می‌فرماید: ما در نماز، پیش از فرض شدن تشهد می گفتیم... به روایت نسائی و اصل آن در صحیحین است.
نشستن برای تشهد پایانی.
- گفتن دو سلام در پایان نماز، یعنی آنکه دو بار بگوید: «السلام علیکم ورحمة الله». بنابر این حدیث: «ایشان به سمت راست و چپشان [چنین] سلام می‌گفتند: السلام علیکم ورحمة الله، السلام علیکم ورحمة الله». به روایت ترمذی و دیگران.
- به ترتیب انجام دادن این ارکان - چنانکه بیان کردیم - بنابراین اگر به عمد، پیش از رکوعش سجده کند، نمازش باطل می‌شود؛ و اگر به سهو باشد و عمدی نباشد، لازم است برگردد و رکوع را انجام دهد و سپس سجده کند.

پاسخ: واجبات نماز هشت مورد بوده و از این قرار می‌باشند:
۱- تکبیرها به جز تکبیره الاحرام.
۲- گفتن «سمع الله لمن حمده» برای امام و کسی که به تنهایی نماز می‌گزارد.
۳- گفتن: «ربنا ولك الحمد».
۴- گفتن «سبحان ربی العظیم»، یک بار در رکوع.
۵- گفتن «سبحان ربی الأعلی» یک بار در سجده.
۶- گفتن «رب اغفر لی» بین دو سجده.
۷- تشهد نخست.
۸- نشستن برای تشهد نخست.

پاسخ: سنت‌های نماز یازده مورد است:
۱- گفتن «سُبحانَكَ اللَّهمَّ وبحَمدِكَ، وتبارَك اسمُكَ، وتعالى جَدُّكَ، ولا إلهَ غيرُكَ». این دعا را دعای استفتاح می‌نامند.
۲- گفتن «أعوذ بالله من الشیطان الرجیم».
۳- گفتن «بسم الله الرحمن الرحیم».
۴- گفتن «آمین».
۵- خواندن سوره‌ای پس از سورهٔ فاتحه.
۶- قرائت با صدای بلند برای امام.
۷- گفتن «مِلْءَ السَّمواتِ ومِلْءَ الأرضِ ومِلْءَ ما شِئْتَ مِن شيءٍ بعدُ» پس از ربنا ولك الحمد.
۸- گفتن بیشتر از یک بار تسبیح (سبحان ربی العظیم) در رکوع، یعنی تسبیح دوم و سوم و هرچه بیشتر از آن باشد.
۹- گفتن بیشتر از یک بار تسبیح (سبحان ربی الأعلی) در سجده.
۱۰- گفتن بیش از یک بار «رب اغفر لی» در بین دو سجده.
۱۱- درود بر پیامبر صلی الله علیه وسلم و بر آل ایشان علیهم السلام و دعای برکت بر او و آنان و دعای پس از آن در تشهد پایانی.
سنت‌های عملی که آن را هیئت‌های نماز گویند.
۱- رفع یدین (بلند کردن دستان تا روبروی شانه‌ها یا گوش‌ها) همراه با تکبیر احرام.
۲- و رفع یدین به هنگام رکوع.
۳- و رفع یدین هنگام برخاستن از رکوع.
۴- و پایین آوردن دستان پس از آن.
۵- گذاشتن دست راست بر چپ [در هنگام قیام].
۶- نگاه به محل سجده.
۷- جدا بودن پاها از یکدیگر در هنگام قیام.
۸- گرفتن زانوها در هنگام رکوع در حالی که انگشتان دستانش باز است و صاف کردن کمر در این هنگام و هم‌راستا بودن سر با پشت در حال رکوع.
۹- قرار دادن کامل اعضای سجود بر روی زمین و التصاق آن به محل سجده.
۱۰- دور ساختن بازوها از پهلوها و شکم از رانها و رانها از ساق‌ها و جدا بودن زانوها از یکدیگر و راست نگه داشتن پاها و قرار دادن باطن انگشتان پا بر زمین به شکل جدا از هم و قرار دادن دستان در برابر شانه‌ها به شکلی که بر زمین باشند و انگشتان به هم چسبیده باشند.
۱۱- اِفتِراش (نشستن بر روی پای چپ و نصب کردن پای راست) در نشستن بین دو سجده و در تشهد نخست و «تَوَرُّک» (بردن پای چپ زیر پای راست و نصب نمودن پای راست و نشستن بر نشیمنگاه) در تشهد دوم.
۱۲- گذاشتن دستان بر ران‌ها به شکلی که دستان باز باشند و انگشتان به هم چسبیده باشند در بین دو سجده، و همینطور در تشهد، جز آنکه انگشت کوچک و انگشت کناری آن از دست راست را می‌بندد و انگشت شست و انگشت وسطی را حلقه می‌کند و هنگام ذکر الله با انگشت سبابه اشاره می‌کند.
۱۳- التفات به سمت راست و چپ در هنگام سلام دادن [در پایان نماز].

پاسخ: (۱) ترک یک رکن یا یک شرط از شروط نماز.
(۲) سخن گفتن به عمد.
(۳) خوردن یا نوشیدن.
(۴) حرکت بسیار پی در پی.
(۵) ترک یکی از واجبات نماز به عمد.

پاسخ: روش نماز:
۱- با همهٔ بدن خود - بدون منحرف شدن از قبله یا رو کردن به اطراف - رو به قبله کند.
۲- سپس با دلش - بدون به زبان آوردن - نمازی را که قصد ادایش را دارد نیت کند.
۳- سپس تکبیر احرام را بگوید: «الله اکبر» و هنگام تکبیر دستانش را تا روبروی شانه‌ها بالا بیاورد.
۴- سپس کف دست راست را بر پشت کف دست چپش بالای سینه قرار دهد.
۵- سپس با گفتن این ذکر (دعای استفتاح) نمازش را آغاز کند: «اللهُمَّ بَاعِدْ بَيْنِي وَبَيْنَ خَطَايَايَ كَمَا بَاعَدْتَ بَيْنَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ، اللهُمَّ نَقِّنِي مِنْ خَطَايَايَ كَمَا يُنَقَّى الثَّوْبُ الْأَبْيَضُ مِنَ الدَّنَسِ، اللهُمَّ اغْسِلْنِي مِنْ خَطَايَايَ بِالثَّلْجِ وَالْمَاءِ وَالْبَرَدِ» (بار الها من و گناهانم را آن‌چنان از هم دور کن که بين مشرق و مغرب فاصله انداختی، بار الها آن‌چنان مرا از گناهانم پاک گردان که لباس سفيد از ناپاکی‌ها پاک می‌شود، بار الها مرا از گناهانم با آب و يخ و تگرگ بشوی).
یا می‌گوید: «سُبْحَانَكَ اللَّهُمَّ وَبِحَمْدِكَ، وَتَبَارَكَ اسْمُكَ وَتَعَالَى جَدُّكَ، وَلَا إِلَهَ غَيْرُكَ». (تنزیه و ستایش تو را می‌گویم. نامت خجسته است و کبریا و عظمت تو والاست و معبودی به حق جز تو نیست).
۶- سپس استعاذه کند و بگوید: «أعوذُ باللهِ من الشیطانِ الرَّجیم» (پناه می‌برم به الله از شیطان رانده شده).
۷- سپس بسم الله الرحمن الرحیم گوید و سورهٔ فاتحه را بخواند: ﴿به نام الله رحمت‌گستر مهربان) (ستایش مخصوص الله، پروردگار جهانیان است). (آنکه رحمت‌گستر است و مهربان). (مالک روز جزا است). (تنها تو را عبادت می‌کنیم و تنها از تو یاری می‌جوییم). (ما را به راه راست هدایت فرما). (راه کسانی که به آن‌ها نعمت ارزانی داشتی، نه کسانی که بر آنان خشم گرفتی و نه [راه] گمراهان﴾. [سورهٔ فاتحه: ۱-۷].
سپس «آمین» می‌گوید: یعنی: یا الله دعایم را استجابت کن.
۸- سپس هر مقدار از قرآن را که برایش میسر بود می‌خواند و قرائت را در نماز صبح طولانی می‌سازد.
۹- سپس به رکوع می‌رود، یعنی پشتش را برای بزرگداشت الله و تعظیم او خم می‌کند و هنگام رفتن به رکوع تکبیر می‌گوید و دستانش را تا برابر شانه‌ها بالا می‌آورد و سنت آن است که پشتش را بکشد (صاف کند) و سرش را در موازات پشتش قرار دهد (بالاتر یا پایین‌تر نباشد) و دستانش را در حالی که انگشتانش از هم باز است بر روی زانوها قرار دهد.
۱۰- و در رکوعش سه بار «سبحانَ رَبیَ العَظیم» بگوید و اگر «سُبحانَكَ اللهمَّ و بَحَمدَك، اللهمَّ اغفِرلی» را به آن بیفزاید خوب است.
۱۱- سپس از رکوع برخاسته و «سَمِعَ اللهُ لِمَن حَمِده» می‌گوید (یعنی: الله شنید آنکه حمدش را گفت) و در هنگام برخاستن از رکوع، دستانش را تا روبروی شانه‌هایش بالا می‌آورد، اما کسی که پشت سر امام نماز می‌خواند «سَمِعَ اللهُ لِمَن حَمِده» را نمی‌گوید، و به جایش می‌گوید: «رَبَّنا وَلَكَ الحَمد».
۱۲- سپس، بعد از آنکه ایستاد می‌گوید: «ربَّنا ولك الحمدُ، مِلْءَ السَّمواتِ والأرضِ، ومِلْءَ ما شِئتَ مِن شيءٍ بعدُ» (پروردگارا حمد از آن توست، به پُری آسمان‌ها و زمین، و به پُری آنچه پس از آن بخواهی).
۱۳- سپس به سجدهٔ نخست می‌رود و هنگام رفتن به سجده «الله اکبر» می‌گوید و بر هفت عضو سجده می‌کند: پیشانی و بینی، کف دو دست، زانوها، گوشه‌های [انگشتان] پاها، و بازوها را از پهلوهایش دور نگه می‌دارد و ساعدش را بر زمین پهن نمی‌کند و نوک انگشتانش را به سوی قبله می‌گیرد.
۱۴- و در سجده‌اش سه بار می‌گوید: «سُبحانَ رَبیَ الأعلی» «منزه است پروردگار بلندجایگاه من» و اگر «سُبحانَكَ اللهمَّ و بَحَمدَك، اللهمَّ اغفِرلی» را به آن بیفزاید خوب است.
۱۵- سپس با گفتن الله اکبر، سر از سجده برمی‌دارد.
۱۶- سپس بین دو سجده بر روی پای چپش می‌نشیند و پای راستش را قائم نگه می‌دارد و دستانش را بر روی ران‌ها و زانوهایش قرار می‌دهد.
۱۷- و در حالی که بین دو سجده نشسته است می‌گوید: (پروردگارا مرا ببخش و مورد رحمت قرار ده و هدایت کن و روزی ده و خاطر مرا جبران كن [مرا آرام کن]، و به من عافیت بده).
۱۸- سپس همانند سجدهٔ نخست به سجده دوم می‌رود و هنگام رفتن به سجده تکبیر می‌گوید.
۱۹- سپس با گفتن الله اکبر از سجدهٔ دوم برخاسته و رکعت دوم را در اقوال و اعمال همانند رکعت اول انجام می‌دهد، جز آنکه در رکعت دوم دعای استفتاح را نمی‌گوید.
۲۰- سپس با گفتن «الله اکبر» پس از پایان رکعت دوم می‌نشیند، همانند نشستن بین دو سجده.
۲۱- و در این نشستن، تشهد را می‌خواند، به این صورت: (تمام درودها و سلام‌های با برکت و پاک و نيکو برای الله است؛ درود و رحمت و برکات الله بر شما ای رسول الله و درود و سلام بر ما و بر بندگان صالح و درستکار الله؛ گواهی می‌دهم که معبود بر حقی جز الله نيست و شهادت می‌دهم که محمد بنده و فرستادهٔ الله است. یا الله درود فرست بر محمد و بر آل محمد همانگونه که بر ابراهیم و بر آل ابراهیم درود ارزانی داشتی، همانا تو ستوده شده و باعظمتی. و برکت ارزانی دار بر محمد و بر آل محمد چنانکه بر ابراهیم و بر آل ابراهیم برکت ارزانی داشتی، بی‌شک تو ستوده شده و باعظمتی. پناه می‌برم به الله از عذاب جهنم و از عذاب قبر و از فتنهٔ زندگی و مرگ و از فتنهٔ مسیح دجال). سپس هر آنچه از خیر دنیا و آخرت را که خواستار است، در دعایش از الله بخواهد.
۲۲- سپس به سمت راستش سلام می‌دهد و می‌گوید: «السلامُ عَلَیکُم ورَحمةُ الله» و به همین صورت به سمت چپش سلام می‌گوید.
۲۳- و اگر نماز سه رکعتی یا چهار رکعتی بود، در تشهد اول تا اینجا را می‌خواند که: «أشهد أن لا إله إلا الله، وأشهد أن محمداً عبده ورسوله».
۲۴- سپس با گفتن الله اکبر برمی‌خیزد و دستانش را هنگامی که برخاست تا روبروی شانه‌هایش بالا می‌آورد.
۲۵- سپس ادامهٔ نمازش را همانند رکعت دوم ادامه می‌دهد جز آنکه تنها سورهٔ فاتحه را می‌خواند.
۲۶- سپس به حالت «تَوَرُّک» می‌نشیند به این صورت که پای راستش را قائم بر زمین قرار داده و پای چپ را از زیر ساق راستش عبور می‌دهد و نشیمن‌گاهش را بر زمین قرار می‌دهد و دستانش را همانند تشهد نخست، بر روی ران‌ها قرار می‌دهد.
۲۷- و در این نشستن همهٔ تشهد را [به همراه درود و دعای پس از آن] می‌خواند.
۲۸- سپس به سمت راستش سلام می‌دهد و می‌گوید: «السلامُ عَلَیکُم ورَحمةُ الله» و به همین صورت به سمت چپش سلام می‌گوید.

پاسخ: سه بار گفتن «أَسْـتَغْفِرُ الله».
(پروردگارا، تو [از هر عيب و نقص و ناتوانی و ناشايستی و شريک و انباز] سالم هستی و سلامتی از طرف توست؛ والا مقام و مبارکی؛ ای صاحب شکوه و بزرگواری).
(بارالها آنچه را که تو عنايت کنی، هيچکس نمی تواند جلوى آن را بگيرد و چيزی را که تو منع کنی، کسى نمی‌تواند آن را عطا کند. و هيچ صاحب [قدرت و] سرمايه‌ای را [قدرت و] سرمايه‌اش از عذاب تو نجات نمى‌دهد».
(معبودی به حق نیست جز الله که یگانه و بی‌شریک است، ملک و ستایش از آن اوست و او بر هر چیزی تواناست، نیرو و توانی نیست مگر از سوی الله، معبودی به حق نیست جز الله و جز او را نمی‌پرستیم، نعمت و فضل از آن او [و از سوی اوست] و ثنای نیک برای اوست، معبودی به حق نیست جز الله، و ما دینمان را برای او خالص کرده‌ایم اگرچه کافران را خوش نیاید).
سی و سه بار گفتن «سُبحانَ الله».
سی و سه بار گفتن «الحَمدُ لله».
سی و سه بار گفتن «اللهُ اکبر».
سپس در تکمیل صد بار می‌گوید: (معبودی [به حق] نیست مگر الله که یگانه و بی‌شریک است، ملک و ستایش از آن اوست، و او بر هر چیزی تواناست).
- و سورهٔ اخلاص و معوذات (اخلاص به همراه سورهٔ فلق و ناس) را سه بار پس از نماز صبح و مغرب و یک بار پس از دیگر نمازها می‌خواند.
- و آیة الکرسی را یک بار می‌خواند.

پاسخ: دو رکعت پیش از نماز صبح.
چهار رکعت قبل از نماز ظهر.
دو رکعت پس از نماز ظهر.
دو رکعت پس از نماز مغرب.
دو رکعت پس از نماز عشا.
فضیلت آن: پیامبر صلی الله علیه وسلم می‌فرماید: «کسی که در هر شبانه روز دوازده رکعت را به عنوان تطوع و نفل ادا کند، الله برای او خانه‌ای در بهشت خواهد ساخت». به روایت مسلم و احمد و دیگران.

پاسخ: روز جمعه. پیامبر علیه الصلاة والسلام می‌فرماید: «از بهترین روزهای شما، روز جمعه است. در این روز آدم آفریده شد و در این روز از دنیا رفت و در این روز در صور دمیده می‌شود و صعقه (مردن آدمیان از صدای صور) در آن است، پس در آن بسیار بر من درود بفرستید، زیرا درود شما بر من عرضه می‌شود». گفتند: یا رسول الله، صلوات ما چگونه بر شما عرضه می‌شود در حالی که [بدن] شما پوسیده شده است؟ ایشان فرمودند: «الله عزوجل اجساد پیامبران را بر زمین حرام کرده است» (یعنی بدن پیامبران در قبرهایشان نمی‌پوسد). به روایت ابوداود و دیگران.

پاسخ: نماز جمعه بر هر پسر و مرد مسلمان بالغ و عاقل و مقیم (یعنی کسی که مسافر نیست) فرض عین است.
الله تعالی می‌فرماید: (ای کسانی که ایمان آورده‌اید، هنگامی که برای نماز روز جمعه اذان گفته شد به سوی [نماز و] ذکر الله بشتابید [و درنگ نکنید] و خرید و فروش را رها کنید. اگر بدانید، این برایتان بهتر است). [سورهٔ جمعه: ۹].

پاسخ: نماز جمعه دو رکعت است که امام در آن با صدای بلند قرائت می‌کند و پیش از آن دو خطبه می‌خواند.

پاسخ: نرفتن به نماز جمعه جایز نیست مگر در صورت وجود عذر شرعی، و از پیامبر ﷺ روایت است که فرمودند: «کسی که سه [نماز] جمعه را از روی سهل‌انگاری ترک گوید، الله بر دل او مهر [غفلت] می‌زند». به روایت ابوداود و دیگران.

پاسخ: ۱- غسل کردن (دوش گرفتن). به دلیل سخن او علیه الصلاة والسلام که می‌فرماید: «غسل روز جمعه بر هر شخص بالغ واجب است». به روایت بخاری.
۲- عطر زدن، به دلیل این حدیث: به دلیل این حدیث: «این حقی است بر عهدهٔ مسلمانان که در روز جمعه غسل کنند و هریک از عطر خانواده‌اش استفاده کند». به روایت احمد و ترمذی.
۳- پوشیدن بهترین لباس. بنابر این حدیث: «ایرادی ندارد که هریک از شما اگر دستش باز بود لباسی را به جز لباس کار، مخصوص جمعه قرار دهد». به روایت ابن ماجه و مالک در موطا.
۴- زود رفتن به مسجد.
۵- پیاده رفتن به مسجد. به دلیل این حدیث: «کسی که روز جمعه خود را بشوید و غسل دهد و زود به مسجد برود و به امام نزدیک شده و [خطبه را] بشنود و به دقت گوش دهد، برای هر گامی که بردارد اجر روزه و قیام یک سال را دارد». به روایت ترمذی و نسائی.
۶- درود فرستادن بسیار بر پیامبر صلی الله علیه وسلم. پیامبر علیه الصلاة والسلام می‌فرماید: «در روز جمعه بسیار بر من صلوات بفرستید زیرا این [درود] مورد شهود ملائکه است و کسی بر من درود نمی‌فرستد مگر آنکه درودش بر من عرضه می‌شود تا آنکه از آن فراغت یابد». به روایت ابن ماجه.
۷- قرائت سورهٔ کهف. بنابر این حدیث: «کسی که سورهٔ کهف را در روز جمعه بخواند، برای او نوری بین دو جمعه برافروخته می‌شود». به روایت حاکم و دیگران.
۸- جستن ساعت اجابت دعا. به دلیل حدیثی از ابوهریره رضی الله عنه که رسول الله صلی الله علیه وسلم فرمودند: «در آن ساعتی (مدت زمانی) هست که بندهٔ مسلمان هم‌زمان با آن به نماز نمی‌ایستد و از الله چیزی نمی‌خواهد مگر آنکه به او عطا می‌کند». متفق علیه.

پاسخ: از عبدالله بن عمر رضی الله عنهما روایت است که رسول الله ﷺ فرمودند: «نماز جماعت بیست و هفت درجه بر نمازی که به تنهایی ادا شود برتری دارد». به روایت مسلم.

پاسخ: خشوع یعنی حضور دل و آرامش و سکون اعضا در نماز.
الله تعالی می‌فرماید: (بی‌شک مؤمنان رستگار شدند. همانان که در نماز خاشعند). [سورهٔ مؤمنون: ۱-۲].

پاسخ: آن حقی است واجب در مالی خاص، برای گروهی خاص، در وقت مخصوص.
- و زکات از ارکان اسلام است و صدقه‌ای است واجب که از ثروتمند گرفته می‌شود و به فقیر داده می‌شود.
الله تعالی می‌فرماید: (و زکات را بدهید). [سورهٔ بقره: ۴۳].

پاسخ: هر صدقه‌ای غیر از زکات، مانند: صدقه دادن هر چیزی در راه خیر در هر وقت.
الله تعالی می‌فرماید: (و در راه الله انفاق کنید). [سورهٔ بقره: ۱۹۵].

پاسخ: روزه یعنی انجام عبادت الله با دست نگه داشتن از باطل کننده‌های روزه از طلوع فجر تا غروب خورشید به همراه نیت، و بر دو نوع است:
۱- روزهٔ واجب: مانند روزهٔ ماه رمضان که یکی از ارکان اسلام است.
الله تعالی می‌فرماید: (ای کسانی که ایمان آورده‌اید، روزه بر شما فرض گردید همانطور که برای کسانی که پیش از شما بودند فرض شد، باشد که تقوا پیشه سازید). [سورهٔ بقره: ۱۸۳].
ب: و روزهٔ غیر واجب، مانند روزهٔ دوشنبه و پنجشنبهٔ هر هفته و روزهٔ سه روز از هر ماه که بهترین آن، ایام بیض، یعنی ۱۳ و ۱۴ و ۱۵ هر ماه قمری است.

پاسخ: از ابوهریره رضی الله عنه روایت است که رسول الله ﷺ فرمودند: «آنکه رمضان را از روی ایمان و به امید اجر و پاداش روزه بگیرد، گناهان گذشته‌اش آمرزیده می‌شود». متفق علیه.

پاسخ: از ابوسعید خدری رضی الله عنه روایت است که رسول الله ﷺ فرمودند: «بنده‌ای نیست که روزی را در راه الله روزه بگیرد مگر آنکه الله برای آن روز، چهرهٔ او را هفتاد پاییز (سال) از آتش [جهنم] دور می‌سازد». متفق علیه.
- «هفتاد پاییز» یعنی: هفتاد سال.

پاسخ: ۱- خوردن و نوشیدن عمدی.
۲- استفراغ عمدی.

پاسخ: ۱- زود افطار کردن [پس از غروب خورشید].
۲- سحری خوردن و تاخیر در سحری (خوردن سحری پیش از اذان صبح).
۳- بیشتر انجام دادن اعمال نیک و عبادت در حال روزه.
۴- گفتن «من روزه هستم» اگر کسی به روزه‌دار دشنام داد.
۵- دعا در هنگام افطار.
۶- افطار کردن با رطب یا خرما، و اگر نیافت با آب.

پاسخ: حج یعنی: انجام عبادت الله به سوی خانهٔ او رفتن برای انجام اعمالی خاص در زمانی خاص.
الله تعالی می‌فرماید: (و بر مردم [واجب] است که برای [عبادت] الله قصد آن خانه کنند [البته برای] کسی که توانایی [مالی و بدنی] رفتن به سوی آن را دارد؛ و هر کس [به فریضهٔ حج] کفر ورزد، بی‌تردید الله از جهانیان بی‌نیاز است). [سورهٔ آل عمران: ۹۷].

پاسخ: ۱- اِحرام.
۲- وقوف در عرفه.
۳- طواف اِفاضه.
۴- سعی بین صفا و مروه.

پاسخ: از ابوهریره رضی الله عنه روایت است که گفت: شنیدم که رسول الله ﷺ فرمودند: «کسی که برای الله حج نماید و هم‌بستری و مقدمات آن [و بدزبانی] و گناه نکند مانند روزی که از مادر زاده شده [از حج] بازمی‌گردد». به روایت بخاری و دیگران.
- «مانند روزی که از مادر زاده شده»: یعنی بدون هیچ گناهی.

پاسخ: عمره یعنی: انجام عبادت الله با سوی خانهٔ او رفتن برای انجام اعمالی مخصوص در هر وقت سال.

پاسخ: ۱- اِحرام.
۲- طواف کعبه.
۳- سعی بین صفا و مروه.

پاسخ: یعنی بذل تلاش و آنچه در توان است برای نشر اسلام و دفاع از آن و از مسلمانان، یا نبرد با دشمنان اسلام و مسلمانان.
الله تعالی می‌فرماید: (و با اموالتان و جان‌هایتان در راه الله جهاد کنید، اگر بدانید، این برای شما بهتر است). [سورهٔ توبه: ۴۱].
*******

پاسخ: از ابوهریره روایت است که رسول الله صلی الله علیه وسلم فرمودند: «به من بگوييد: اگر رودخانه‌ای جلوی منزل يکی از شما باشد و او روزی پنج بار خود را با آن بشويد، آيا چيزی از چرک و ناپاکی بدنش باقی می‌ماند؟» گفتند: هيچ چرکی از بدنش باقی نمی‌ماند. فرمود: «مثالِ نمازهای پنج‌گانه نيز چنين است که الله با آن‌ها گناهان را از بین می‌برد». متفق علیه.
دَرن: چرک، ناپاکی.

پاسخ: ایشان محمد بن عبدالله بن عبدالمطلب بن هاشم است و هاشم از قریش است و قریش از عرب و عرب از نسل اسماعیل هستند و اسماعیل فرزند ابراهیم است که بر آن دو و بر پیامبر ما بهترین درود و سلام باد.

پاسخ: نام ایشان آمنه بنت وَهب است.

پاسخ: پدر ایشان در مدینه از دنیا رفتند در حالی که ایشان در شکم مادرشان بودند و هنوز به دنیا نیامده بودند.

پاسخ: در «عام الفیل» در روز دوشنبه و در ماه ربیع الاول.

پاسخ: در شهر مکه.

پاسخ: ام ایمن، کنیز آزاد شدهٔ پدرشان.
- ثویبه، کنیز آزاد شدهٔ عمویشان ابولهب.
- حلیمهٔ سعدیه.

پاسخ: مادرشان در حالی که ایشان شش سال داشتند از دنیا رفت و پدربزرگشان عبدالمطلب کفالت ایشان را بر عهده گرفت.

پاسخ: پدربزرگشان هنگامی که ایشان هشت سال داشتند از دنیا رفت و سپس عمویشان ابوطالب کفالتشان را بر عهده گرفت.

پاسخ: ایشان هنگامی که دوازده سال داشتند با عمویشان به شام سفر کردند.

پاسخ: سفر دومشان برای تجارت با اموال خدیجه رضی الله عنها بود و هنگامی که از این سفر برگشتند با ایشان ازدواج کردند، در حالی که بیست و پنج سال داشتند.

پاسخ: قریش هنگامی که ایشان سی و پنج سال داشتند کعبه را بازسازی کردند.
و هنگامی که دربارهٔ گذاشتن حجر الاسود دچار اختلاف شدند ایشان را داور کردند و ایشان سنگ را در جامه‌ای گذاشتد و امر کردند که هر قبیله گوشه‌ای از آن جامه را بگیرند و آنان چهار قبیله بودند و سپس آن را تا محل سنگ بالا بردند و سپس ایشان علیه الصلاة والسلام آن سنگ را در جایش قرار دادند.

پاسخ: سن ایشان در هنگام بعثت چهل سال بود و برای بشارت و هشدار به سوی همهٔ مردمان مبعوث شدند.

پاسخ: وحی با خواب صادقانه آغاز شد، به این صورت که رویایی نمی‌دید مگر آنکه مانند روشنی صبح رخ می‌داد.

پاسخ: ایشان در غار حرا الله را عبادت می‌کرد و برای این کار توشه می‌برد.
و در حالی که در غار حرا مشغول عبادت بود، وحی بر ایشان نازل شد.

پاسخ: این آیات بودند: (بخوان به نام پروردگارت که آفرید.1 [همان پروردگاری که] انسان را از خونِ بسته آفرید. 2 بخوان و پروردگارت [از همه] بزرگوارتر است. 3 [همان] ذاتی که به وسیلهٔ قلم [نوشتن] آموخت.4 به انسان آنچه را که نمی‌دانست آموخت).5 [سورهٔ علق: ۱-۵].

پاسخ: - از مردان: ابوبکر صدیق رضی الله عنه.
- و از زنان: خدیجه بنت خویلد رضی الله عنها.
- و از کودکان: علی بن ابی طالب رضی الله عنه.
- و از آزاد شدگان: زید بن حارثه رضی الله عنه.
- و از بردگان: بلال حبشی، رضی الله عنه.

پاسخ: دعوت حدود سه سال مخفیانه بود، سپس پیامبر صلی الله علیه وسلم به علنی کردن دعوت امر نمودند.

پاسخ: مشرکان در آزار رساندن به ایشان و مسلمانان، از هیچ چیز فروگزار نکردند، تا جایی که به مؤمنان اجازه داده شد بسوی نجاشی به حبشه هجرت کنند.
مشرکان دربارهٔ اذیت و آزار و کشتن پیامبر صلی الله علیه وسلم هم‌دست شدند اما الله ایشان را حمایت کرد و در پناه عمویشان ابوطالب قرار داد تا او را از شرشان در امان بدارد.

پاسخ: عمویشان ابوطالب و همسرشان خدیجه رضی الله عنها در این سال از دنیا رفتند.

پاسخ: اسرا و معراج در پنجاه سالگی ایشان اتفاق افتاد و نمازهای پنجگانه در این هنگام بر ایشان فرض شد.
اسرا: از مسجد الحرام به مسجد الاقصی بود.
و معراج: از مسجد الاقصی به آسمان تا سدرة المنتهی بود.

پاسخ: ایشان مردم طایف را دعوت دادند و در مواسم حج و اماکن تجمع مردم دعوت خود را به ایشان عرضه می‌کردند تا آنکه مردمی از مدینه - از انصار - آمدند و به پیامبر صلی الله علیه وسلم ایمان آوردند و با ایشان بر یاری دادنشان بیعت کردند.

پاسخ: سیزده سال در آنجا به دعوت پرداختند.

پاسخ: از مکه به مدینه.

پاسخ: ده سال.

پاسخ: زکات و روزه و حج و جهاد و اذان و دیگر شرایع اسلام بر ایشان فرض شد.

پاسخ: غزوهٔ بدر بزرگ در سال دوم هجرت.
غزوهٔ اُحُد در سال سوم هجرت.
غزوهٔ احزاب در سال پنجم هجری.
غزوهٔ فتح مکه در سال هشتم هجری.

پاسخ: این سخن حق تعالی که: (و از روزی بترسید که در آن به سوی الله بازگردانده می‌شوید؛ سپس به هر کس [پاداش] آنچه انجام داده است به طور کامل داده می‌شود و به آنان ستم نخواهد شد). [سورهٔ بقره: ۲۸۱].

پاسخ: ایشان در ماه ربیع الاول سال یازدهم هجری در سن شصت و سه سالگی درگذشتند.

پاسخ: 1- خدیجه بنت خویلد رضی الله عنها.
۲- سوده بنت زمعه رضی الله عنها.
۳- عایشه بنت ابی بکر صدیق رضی الله عنهما.
۴- حفصه بنت عمر رضی الله عنهما.
۵- زینب بنت خزیمه رضی الله عنها.
۶- ام سلمه هند بنت ابی امیه رضی الله عنها.
۷- ام حبیبه رمله بنت ابی سفیان رضی الله عنها.
۸- جویریه بنت حارث رضی الله عنها.
۹- میمونه بنت حارث رضی الله عنها.
۱۰- صفیه بنت حیی رضی الله عنها.
۱۱- زینب بنت جحش رضی الله عنها.

پاسخ: پسران ایشان:
قاسم، که کنیهٔ ایشان از قاسم بود.
و عبدالله.
و ابراهیم.
و دختران ایشان:
فاطمه.
رقیه.
ام کلثوم.
و زینب.
همهٔ فرزندان ایشان از خدیجه رضی الله عنها هستند به جز ابراهیم که از ماریهٔ قبطیه است و همهٔ فرزندان پیامبر صلی الله علیه وسلم پیش از ایشان وفات کردند، جز فاطمه که شش ماه پس از ایشان از دنیا رفت.

پاسخ: ایشان صلی الله علیه وسلم از نظر قد متوسط بودند، نه کوتاه بودند و نه قدبلند بلکه میانه بودند، پوست ایشان سفید و مایل به سرخی بود و ریششان پرپشت بود و چشمانشان گشاد و دهانشان بزرگ و موهایشان بسیار سیاه بود، چهارشانه و خوشبو بودند و دیگر ویژگی‌های زیبای ظاهری، صلی الله علیه وسلم.

پاسخ: ایشان صلی الله علیه وسلم امتشان را بر راهی روشن رها کردند که شبش همچون روز آن است و جز فردی که هلاک شده، کسی از آن به انحراف نمی‌رود. ایشان خیری را رها نکردند مگر آنکه امتشان را به آن راهنمایی کردند و شری را نگذاشتند مگر آنکه امتشان را از آن برحذر داشتند.
*******
توجه: این بخش به هدف حفظ آیات و فهم معانی آن است.

پاسخ: سورهٔ فاتحه و تفسیر آن:
🎧 (به نام الله رحمت‌گستر مهربان). 🎧 (ستایش مخصوص الله، پروردگار جهانیان است). 🎧 (آنکه رحمت گستر است و مهربان). 🎧 (مالک روز جزا (روز قیامت) است). 🎧 (تنها تو را می‌پرستیم و تنها از تو یاری می‌جوییم). 🎧 (ما را به راه راست هدایت کن). 🎧 (راه کسانی که به آنان نعمت بخشیدی، نه [راه] کسانی که بر آنان خشم گرفتی و نه [راه] گمراهان). [سورهٔ فاتحه: ۱-۷].
تفسیر:
این سوره را برای آن «فاتحه» نامیده‌اند که کتاب الله با آن آغاز می‌شود.
۱. ﴿به نام الله بخشندۀ مهربان) به نام الله، قرائت قرآن را شروع می‌کنم، با یاری از او تعالی و تبرک جستن به ذکر نام او.
= «الله» یعنی: معبود به حق، و کسی جز او سبحانه و تعالی به این اسم نامیده نمی‌شود.
- «الرحمن» یعنی: دارای رحمت گسترده، آنکه رحمتش همه چیز را در بر گرفته است.
- «الرحیم» یعنی: آنکه نسبت به مؤمنان دارای رحمت است.
۲. (ستایش مخصوص الله، پروردگار جهانیان است). یعنی: همهٔ انواع ستایش و کمال تنها برای الله است.
۳. {الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ} یعنی: دارای رحمت گسترده‌ای که همه چیز را در بر گرفته است و دارای رحمتی [خاص] که به مؤمنان می‌رسد.
۴. (مالک روز جزا است): یعنی روز قیامت.
۵. (تنها تو را عبادت می‌کنیم و تنها از تو یاری می‌جوییم). یعنی: تنها تو را عبادت می‌کنیم و تنها از تو یاری می‌خواهیم.
۶. (ما را به راه راست هدایت فرما): که همان هدایت به سوی اسلام و سنت (پیامبر ﷺ) است.
۷. (راه کسانی که به آن‌ها نعمت ارزانی داشتی، نه کسانی که بر آنان خشم گرفتی و نه [راه] گمراهان﴾. یعنی: راه بندگان صالح الله از پیامبران و پیروان آنان، نه راه نصرانیان و یهودیان.
- و سنت است که پس از قرائت آن «آمین» بگوید، یعنی: دعای ما را استجابت کن.

پاسخ: سورهٔ زلزله و تفسیر آن:
🎧 به نام الله رحمت‌گستر مهربان
🎧 (آنگاه که زمین به لرزش [شدید] خود لرزانیده شود. 🎧 و زمین بارهای سنگین خود را برون افکند. 🎧 و انسان گوید [زمین] را چه شده است. 🎧 آن روز است که [زمین] خبرهای خود را باز گوید 🎧 که پروردگارت بدان وحی کرده است. 🎧 آن روز مردم [به حال] پراکنده برآیند تا [نتیجهٔ] کارهایشان به آنان نشان داده شود. 🎧 پس هر که هم‌وزن ذره‌ای نیکی کند [نتیجهٔ] آن را خواهد دید. 🎧 و هرکه هم‌وزن ذره‌ای بدی کند [نتیجهٔ] آن را خواهد دید). [سورهٔ زلزله: ۱-۸].
تفسیر:
۱. (آنگاه که زمین به لرزش [شدید] خود لرزانیده شود): هرگاه زمین به شدت به تکان افتد؛ آن تکانی که در روز قیامت رخ می‌دهد.
۲. (و زمین بارهای سنگین خود را برون افکند): و زمین هر آنچه در شکم خود داشت از مردگان و غیر آن را بیرون انداخت.
۳. (و انسان می‌گوید: آن (زمین) را چه شده است؟): و انسان شگفت زده گوید: زمین را چه شده که چنین به تکان افتاده است؟!
۴. (در آن روز، [زمین] تمام خبرهایش را بازگو می‌کند): در آن روز بزرگ، زمین از هر چه خیر و شر و در آن اتفاق افتاده خبر می‌دهد.
۵. (زیرا که پروردگارت به او [چنین] وحی [و حکم] کرده است): زیرا الله آن را از این آگاه ساخته و به آن امر کرده است.
۶. (در آن روز، مردم گروه‌گروه باز می‌گردند تا [نتیجۀ] اعمالشان به آنان نشان داده شود): در آن روز بزرگ، روزی که زمین در آن به لرزه درمی‌آید، مردم دسته دسته از محل حساب و کتاب خارج می‌شوند تا اعمالی را که در دنیا انجام داده‌اند مشاهده کنند.
۷. (آنگاه هرکس به‌ اندازۀ ذره‌ای کار نیک انجام داده باشد، [پاداشِ] آن را می‌بیند): پس هر که هم‌وزن مورچه‌ای ریز عمل خیر و نیک انجام دهد آن را در برابر خود خواهد یافت.
۸. (و هرکس به اندازه ذره‌ای کار بد کرده باشد، [کیفرِ] آن را می‌بیند): و هرکس هم‌وزن آن مرتکب اعمال بد شده باشد آن را در برابر خود خواهد یافت.

پاسخ: سورهٔ عادیات و تفسیر آن:
🎧 به نام الله رحمت‌گستر مهربان
🎧 (سوگند به اسب‌های دونده که نفس‌زنان [به سوی میدان جهاد] پیش می‌روند. 🎧 و سوگند به اسب‌هایی که [با برخورد سُم‌هایشان به سنگ‌ها] جرقه [آتش] ایجاد می‌کنند. 🎧 و صبح‌گاهان هجوم آرند. 🎧 و با آن [يورش] گرد و خاکی برانگيزند. 🎧 و بدان [هجوم] در دل گروهى درآيند. 🎧 که انسان نسبت به پروردگارش به شدت ناسپاس است. 🎧 و او خود بر اين [امر] گواه است. 🎧 و بی‌شک او به شدت شيفتهٔ مال است. 🎧 آیا نمی‌‏داند كه چون آنچه در قبرهاست بيرون ريخته شود. 🎧 و آنچه در سينه‏‌هاست فاش شود. 🎧 در چنان روزی پروردگارشان به خوبی به [حال] ایشان آگاه است). [سورهٔ عادیات: ۱-۱۱].
تفسیر:
۱. (سوگند به اسب‌های دونده که نفس‌زنان [به سوی میدان جهاد] پیش می‌روند): الله تعالی به اسب‌های دوان سوگند یاد می‌کند که از شدت دویدن صدای نفس‌هایشان به گوش می‌رسد.
۲. (و سوگند به اسب‏‌هایی که [با برخورد سُم‏‌هایشان به سنگ‌‏‌ها] جرقۀ [آتش] ایجاد می‏‌کنند): و الله به اسب‌هایی سوگند یاد کرد که با برخورد سم‌هایشان به سنگ‌ها از شدت این برخورد، جرقه ایجاد می‌کنند.
۳. (باز سوگند به اسب‌‏هایی که در صبحگاهان [بر دشمن] یورش می‌‏برند): و به اسب‌هایی سوگند یاد کرد که به هنگام صبح، ناگهان به دشمنان هجوم می‌آورند.
۴. (و با آن [يورش] گرد و خاکی برانگيزند): و با دویدنشان گرد و خاک به پا کنند.
۵. (و بدان [هجوم] در دل گروهى درآيند): پس همراه با سواران خود در دل گروهی از دشمنان وارد شوند.
۶. (که انسان نسبت به پروردگارش به شدت ناسپاس است): انسان، آن خیری را که پروردگارش از او می‌خواهد، باز می‌دارد.
۷. (و بی‌گمان، او بر این [ناسپاسی] گواه است): و او بر این باز داشتنش از خیر گواه است و بسيار واضح است نمی‌تواند انکارش کند.
۸. (و همانا او علاقۀ فراوانی به مال [دنیا] دارد): و از شدت علاقه‌اش به مال، بخل می‌ورزد.
۹. (آیا او نمی‌داند که در آن روز، آنچه در گور‌هاست، [همه زنده و] برانگیخته می‌شوند؟): آیا این انسان که فریفتهٔ زندگی دنیا شده نمی‌داند که هرگاه آنچه در قبرهاست برانگیخته شود و مردگان به سوی سرزمین حساب خارج شوند، قضیه چنان که تصور می‌کنند نخواهد بود؟!
۱۰. (و آنچه در سینه‌هاست [همه] آشکار می‌گردد): و نیت‌ها و اعتقادات و دیگر چیزهایی که در دل‌هاست آشکار و هویدا گردد.
۱۱. (یقیناً در آن روز، پروردگارشان کاملاً به [وضع و حال] آنان آگاه است): قطعا در آن روز پروردگارشان از حالشان آگاه است و چیزی از امر بندگانش از او پنهان نخواهد بود و آنان را بر این اساس پاداش و جزا خواهد داد.

پاسخ: سورهٔ قارعه و تفسیر آن:
🎧 به نام الله رحمت‌گستر مهربان
🎧 (کوبنده) 🎧 چیست [آن] کوبنده؟ 🎧 و تو چه دانی که [آن] فروکوبنده چیست؟ 🎧 روزی که مردم مانند پروانه‌های پراکنده [حیران و سرگردان] خواهند بود. 🎧 و کوه‌ها مانند پشم رنگینِ حلاجی‌شده خواهند شد. 🎧 و اما هر کس که [در آن روز] کفهٔ ترازوی [اعمالش] سنگین باشد. 🎧 [در بهشت] در زندگی رضایت‌بخشی خواهد بود. 🎧 و اما هر کس که کفهٔ ترازوی [اعمالش] سبک باشد. 🎧 [مسکن و] پناهگاهش «هاویه» است. 🎧 و تو چه دانی که آن [هاویه] چیست؟ 🎧 آتشی است سوزان) [سورهٔ قارعه: ۱-۱۱].
تفسیر:
۱. ([آن] فروکوبنده): یعنی قیامت که دل‌های مردم را از شدت هول و هراسش می‌کوبد.
۲. (چیست [آن] کوبنده؟): چیست این قیامت که از شدت هراسش، دل‌های مردمان را می‌کوبد؟!
۳. (و تو چه دانی که [آن] فروکوبنده چیست؟): و تو- ای پیامبر - چه می‌دانی که این ساعت که دل‌های مردم را از شدت ترس می‌کوبد چیست؟! آن روز قیامت است.
۴. (روزی که مردم مانند پروانه‌های پراکنده [حیران و سرگردان] خواهند بود): روزی که دل‌های مردم کوبیده می‌شود همانند پروانه‌هایی پراکنده در هر سو خواهند بود.
۵. (و کوه‌ها مانند پشم رنگین حلاجی شده خواهند بود): و کوه‌ها در سبکی و سرعت حرکتشان مانند پشم زده شده خواهند بود.
۶. (و اما هر کس که [در آن روز] کفهٔ میزانش سنگین باشد): اما هرکه اعمال نیکش بر اعمال بدش برتری یابد.
۷. ([در بهشت] در زندگی رضایت‌بخشی خواهد بود): او در زندگی خوشایند و خشنودی خواهد بود که در بهشت به دست می‌آورد.
۸. (و اما هر کس که کفهٔ ترازوی [اعمالش] سبک باشد): اما آنکه کفهٔ اعمال بدش بر اعمال نیکش سنگینی کند.
۹. ([مسکن و] پناهگاهش «هاویه» است): پس مسکن و جایگاه استقرارش در روز قیامت همان جهنم است.
۱۰. (و تو چه دانی که آن [هاویه] چیست؟): و تو - ای پیامبر - چه دانی که آن چیست؟!
۱۱. (آتشی است سوزان [و شعله‌ور]): آتشی است به شدت داغ.

پاسخ: سورهٔ تکاثر و تفسیر آن:
🎧 به نام الله رحمت‌گستر مهربان
🎧 (زیاده‌خواهی شما را به خود مشغول [و از یاد پروردگار غافل] ساخت. 🎧 تا [پایان] کارتان به گورستان رسید. 🎧 هرگز چنین نیست [که شما می‌پندارید]؛ به زودی خواهید دانست. 🎧 باز [هم] چنین نیست؛ به زودی خواهید دانست. 🎧 چنین نیست [که گمان می‌کنید]؛ اگر به دانش یقینی [و تردیدناپذیر، حقیقتِ قیامت را] می‌دانستید. 🎧 سوگند که دوزخ را خواهید دید. 🎧 باز هم سوگند که آن را با چشم یقین خواهید دید. 🎧 آنگاه قطعا در آن روز از [تمام] نعمت‌ها بازخواست خواهید شد). [سورهٔ تکاثر: ۱-۸].
تفسیر:
۱. (زیاده‌خواهی شما را به خود مشغول [و از یاد پروردگار غافل] ساخت): ای مردم، افتخار کردن به اموال و فرزندان، شما را از طاعت الله باز داشت.
۲. (تا [پایان] کارتان به گورستان رسید): تا آنکه مردید و به قبرهایتان وارد شدید.
۳. (هرگز چنین نیست [که شما می‌پندارید]؛ به زودی خواهید دانست): که شایسته نبود این تفاخر شما را از طاعت الله باز دارد و به زودی فرجام این مشغول شدن از طاعت را خواهید دانست.
۴. (باز [هم] چنین نیست؛ به زودی خواهید دانست): سپس فرجام آن را خواهید دانست.
۵. (چنین نیست [که گمان می‌کنید]؛ اگر به دانش یقینی [و تردیدناپذیر، حقیقتِ قیامت را] می‌دانستید): به حق که اگر از روی یقین می‌دانستید که به سوی الله برانگیخته خواهید شد و شما را برای اعمالتان پاداش خواهد داد، هرگز مشغول فخرفروشی برای مال و فرزندان خود نمی‌شدید.
۶. (قطعاً جهنم را خواهید دید): به الله سوگند که دوزخ را در روز قیامت خواهید دید.
۷. (باز هم سوگند که آن را با چشم یقین خواهید دید): سپس آن را با یقینی بدون شک خواهید دید.
۸. (آنگاه قطعاً در آن روز، از [تمام] نعمت‏ها بازخواست خواهید شد): سپس الله در روز قیامت از شما دربارهٔ نعمت‌هایی که ارزانی‌تان کرده بود از جمله سلامتی و ثروت و دیگر نعمت‌ها خواهد پرسید.

پاسخ: سورهٔ عصر به همراه تفسیر آن:
🎧 به نام الله رحمت‌گستر مهربان
🎧 (سوگند به عصر [زمان] 🎧 که واقعا انسان دستخوش زیان است، 🎧 به جز کسانی که ایمان آورده و کارهای شایسته کرده و همدیگر را به حق سفارش و به صبر توصیه کردند). [سورهٔ عصر: ۱-۳].
تفسیر:
۱. (سوگند به عصر): الله سبحانه و تعالی به زمان سوگند یاد کرده است.
۲. (که انسان در زیان است): یعنی: هر انسانی در حال نقصان و هلاکت است.
۳. (مگر مؤمنان نیکوکاری که یکدیگر را به حق سفارش نموده‌اند و به شکیبایی توصیه کرده‌اند): مگر کسانی که ایمان بیاورند و عمل نیک انجام دهند و همراه آن به سوی حق فرا بخوانند و بر آن شکیبایی کنند. آنان هستند که از زیان نجات می‌یابند.

پاسخ: سورهٔ همزه و تفسیر آن:
🎧 به نام الله رحمت‌گستر مهربان
🎧 (وای بر هر بدگوی عیب‌جویی 🎧 که مالی گرد آورد و آن را شمرد. 🎧 گمان می‌کند که مالش او را جاوید کرده. 🎧 ولی نه قطعا در آتش درهم‌کوبنده فرو افکنده خواهد شد. 🎧 و [ای پیامبر،] تو چه می‌دانی که آتشِ درهم‌کوبنده چیست؟ 🎧 آتش برافروختهٔ الهی است 🎧 که بر دل‌ها چیره می‌گردد. 🎧 بی‌گمان آن [آتش] بر آنان بسته شده است 🎧 [افروخته] در ستون‌های بلند است). [سورهٔ همزه: ۱-۹].
تفسیر:
۱. (وای بر هر غیبت‌کننده [و] عیبجوی‌!): شدت عذاب گریبانگیر کسی است که بسیار غیبت مردم را می‌کند و به آنان طعنه می‌زند.
۲. (که مالی گرد آورد و آن را شمرد): آنکه فکر و ذکرش جمع کردن و شمردن مال است و دلمشغولی دیگری ندارد.
۳. (گمان می‌کند که مالش او را جاودانه می‌سازد): گمان می‌کند مالی که آن را جمع کرده او را از مرگ نجات خواهد داد و در زندگی دنیا جاودانه خواهد شد.
۴. (ولی نه قطعا در آتش درهم‌کوبنده فرو افکنده خواهد شد): قضیه چنان نیست که این نادان تصور می‌کند، بلکه بی‌شک در آتش دوزخ انداخته خواهد شد؛ آتشی که هرچه در آن انداخته شود را از شدتی که دارد در هم می‌شکند.
۵. (و [ای پیامبر،] تو چه می‌دانی که آتشِ درهم‌کوبنده چیست؟): و تو - ای پیامبر - چه می‌دانی که این آتش که هرچه در آن انداخته شود را می‌شکند، چیست؟!
۶. (آتش برافروختهٔ الهی است): آن آتش برافروختهٔ الهی است.
۷. ([آتشی] که بر دل‏ها چیره می‌گردد [و می‌سوزانَد]): که از بدن‌ها گذشته و به دل‌ها نفوذ می‌کند.
۸. (بی‌گمان آن [آتش] بر آنان بسته شده است): این آتش بر عذاب شدگان بسته است.
۹. ([افروخته] در ستون‏های بلند است): در ستون‌هایی بلند تا نتوانند از آن بیرون بیایند.

پاسخ: سورهٔ فیل به همراه تفسیر آن:
🎧 به نام الله رحمت‌گستر مهربان
🎧 (آیا ندیدی پروردگارت با اصحاب فیل چه کرد؟ 🎧 آیا [فریب و] نقشهٔ آنان را در تباهی قرار نداد؟ 🎧 و پرندگانی را گروه‌گروه بر [سر] آنان فرستاد 🎧 [که] با سنگ‌گِل [که در منقار و چنگال داشتند] آنان را سنگباران می‌کردند. 🎧 و آنها را همچون کاهِ جویده‌شده ساخت). [سورهٔ فیل: ۱-۵].
تفسیر:
۱. ([ای پیامبر،] آیا ندیدی پروردگارت با اصحاب فیل چه کرد؟): ای پیامبر، آیا ندانستی که پروردگارت با ابرهه و یارانش یعنی یاران فیل که قصد ویران کردن کعبه را داشتند چه کرد؟!
۲. (آیا [فریب و] نقشهٔ آنان را در تباهی قرار نداد؟): الله متعال تدبیر و نقشهٔ بد آنان در ویرانی آنجا را در تباهی قرار داد و آنچه امیدش را داشتند یعنی دور ساختن مردم از کعبه را به دست نیاوردند.
۳. (و پرندگانی را گروه‌گروه بر [سر] آنان فرستاد): و علیه آنان پرندگانی را فرستاد که گروه گروه آمدند.
۴. ([که] با سنگ‌گِل [که در منقار و چنگال داشتند] آنان را سنگباران می‌کردند): که سنگ‌هایی از گل خشک شده بر آنان فرو انداختند.
۵. (و آنها را همچون کاهِ جویده‌شده ساخت): پس الله تعالی آنان را همانند برگی ساخت که چهارپایان آن را جویده و لگد کرده‌اند.

پاسخ: سورهٔ قریش و تفسیر آن:
🎧 به نام الله رحمت‌گستر مهربان
🎧 (برای [سپاسگزاری از] همبستگی و اُنس قریش 🎧 [همان] همبستگی و اُنسِ آنان در سفرهای زمستانی [به یمن] و تابسانی [به شام]. 🎧 پس باید پروردگار این خانه (کعبه) را عبادت کنند. 🎧 همان [پروردگاری] که آنان را از گرسنگی [رهانید، به آنان] خوراک داد و از وحشت و ترس ایمن نمود). [سورهٔ قریش: ۱-۴].
تفسیر:
۱. (برای [سپاسگزاری از] همبستگی و اُنس قریش): منظور سفرهایی است که قریشیان در زمستان و تابستان به آن انس گرفته بودند.
۲. ([همان] همبستگی و اُنسِ آنان در سفرهای زمستانی [به یمن] و تابستانی [به شام]): سفر زمستانی به یمن و سفر تابستانی به شام،که در امنیت بود.
۳. (پس باید پروردگار این خانه (کعبه) را عبادت کنند): پس تنها پروردگار این خانهٔ حرام را عبادت کنند، آنکه این سفر را برایشان آسان ساخت و کسی را با او شریک نیاورند.
۴. (همان [پروردگاری] که آنان را از گرسنگی [رهانید، به آنان] خوراک داد و از وحشت و ترس ایمن نمود): آنکه از گرسنگی نجاتشان داد و آنان را خورانید و از ترس خارجشان ساخت و به آنان امنیت بخشید، و این با قرار دادن بزرگداشت حرم و ساکنانش در دل عرب بود.

پاسخ: سورهٔ ماعون و تفسیر آن:
🎧 به نام الله رحمت‌گستر مهربان
🎧 ([ای پیامبر] آیا کسی را که [روز] جزا را تکذیب می‌کند دیده‌ای؟ 🎧 او [همان] کسی است که یتیم را [با خشونت از خود] می‌رانَد. 🎧 و [دیگران را] به اطعامِ مسکین تشویق نمی‌کند. 🎧 پس وای بر نمازگزاران! 🎧 همان کسانی که از نمازشان غافلند. 🎧 کسانی که خودنمایی می‌کنند. 🎧 و [از امانت دادن] وسایل ضروری زندگی دریغ می‌ورزند). [سورهٔ ماعون: ۱-۷].
تفسیر:
۱. ([ای پیامبر] آیا کسی را که [روز] جزا را تکذیب می‌کند دیده‌ای؟): آیا کسی که پاداش روز قیامت را انکار می‌کند شناختی؟!
۲. (پس او [همان] کسی‌که یتیم را [با خشونت از خود] می‌راند): او آن کسی است که با خشونت یتیم را می‌راند و نیازش را به او نمی‌دهد.
۳. (و [دیگران را] به اطعامِ مسکین تشویق نمی‌کند): و خودش و دیگران را به غذا دادن به فقیران تشویق نمی‌کند.
۴. (پس وای بر نمازگزاران!): پس هلاکت و عذاب باد بر نمازگزاران.
۵. (همان کسانی که از نمازشان غافلند): آنان که از نمازشان غافلند و به آن اهمیتی نمی‌دهند تا آنکه وقتش به پایان برسد.
۶. (کسانی که خودنمایی می‌کنند): کسانی که با نمازها و اعمالشان ریاکاری می‌کنند و کارشان را برای الله خالص نمی‌سازند.
۷. (و [از امانت دادن] وسایل ضروری زندگی دریغ می‌ورزند): و از یاری رساندن به دیگران ممانعت می‌کنند حتی اگر چیزی از آنان کم نشود.

پاسخ: سورهٔ کوثر و تفسیر آن:
🎧 به نام الله رحمت‌گستر مهربان
🎧 ([ای پیامبر] به راستی که ما خیرِ بی‌نهایت [از جمله رود کوثر را] به تو عطا کردیم. 🎧 پس برای پروردگارت نماز بگزار و قربانی کن. 🎧 بی‌تردید دشمن تو [از همهٔ خیرها و برکت‌ها و نام و نشان بی‌بهره و] بریده است). [سورهٔ کوثر: ۱-۳].
تفسیر:
۱. ([ای پیامبر،] به راستی که ما خیرِ بی‌نهایت [از جمله رود کوثر در بهشت را] به تو عطا کردیم): ای پیامبر، ما به تو خیر بسیاری عطا کردیم، از جمله رود کوثر در بهشت.
۲. (پس برای پروردگارت نماز بگزار و قربانی کن): پس شکر الله را برای این نعمت ادا کن، به این صورت که تنها برای او نماز بگزاری و قربانی کنی، بر خلاف مشرکان که با قربانی به بت‌هایشان نزدیکی می‌جویند.
۳. (بی‌تردید، دشمنت [از همۀ خیرات و برکات، بی‌بهره و] بُریده است): دشمن تو از هر خیری بریده است و فراموش می‌شود و اگر یاد شود به بدی یاد خواهد شد.

پاسخ: سورهٔ کافرون و تفسیر آن:
🎧 به نام الله رحمت‌گستر مهربان.
🎧 ([ای پیامبر] بگو: ای کافران. 🎧 آنچه را شما عبادت می‌کنید، من عبادت نمی‌کنم. 🎧 و [نیز] شما آنچه را که من عبادت می‌کنم، عبادت نمی‌کنید. 🎧 و نه من عبادت کنندهٔ آنچه شما عبادت کرده‌اید خواهم بود. 🎧 و نه شما عبادت کنندهٔ آنچه من عبادت می‌کنم خواهید بود. 🎧 دین شما برای خودتان باد و دین من برای خودم). [سورهٔ کافرون: ۱-۶].
تفسیر:
۱. ([ای پیامبر] بگو: ای کافران): ای پیامبر، بگو ای کسانی که به الله کافرید.
۲. (آنچه را شما عبادت می‌کنید، من عبادت نمی‌کنم): اکنون و در آینده بت‌هایی را که شما می‌پرستید، عبادت نخواهم کرد.
۳. (و [نیز] شما آنچه را که من عبادت می‌کنم، عبادت نمی‌کنید): و نه شما آنچه من عبادت می‌کنم را عبادت می‌کنید.
۴. (و نه من عبادت کنندهٔ آنچه شما عبادت کرده‌اید خواهم بود): و نه من عبادت کنندهٔ بت‌هایی خواهم بود که شما می‌پرستید.
۵. (و نه شما عبادت کنندهٔ آنچه من عبادت می‌کنم خواهید بود): و نه شما آنچه من عبادت می‌کنم یعنی الله را به یگانگی عبادت می‌کنید.
۶. (دین شما برای خودتان باد و دین من برای خودم): دین شما که برای خود ساخته‌اید برای خودتان و دین من که الله بر من نازل کرده نیز برای خودم.

پاسخ: سورهٔ نصر و تفسیر آن:
🎧 به نام الله رحمت‌گستر مهربان.
🎧 ([ای پیامبر] هنگامی که یاری الله و پیروزی فرا رسد. 🎧 و مردم را ببینی که گروه‌گروه در دین الله داخل می‌شوند. 🎧 پس به ستایش پروردگارت تسبیح گوی و از او آمرزش بخواه؛ همانا او بسیار توبه‌پذیر است). [سورهٔ نصر: ۱-۳].
تفسیر:
۱. ([ای پیامبر] هنگامی که یاری الله و پیروزی فرا رسد): ای پیامبر، هرگاه یاری الله برای دینت فرا رسید و آن را عزیز گرداند و مکه فتح شد.
۲. (و مردم را ببینی که گروه‌گروه در دین الله داخل می‌شوند): و مردم را ببینی که دسته دسته وارد اسلام می‌شوند.
۳. (پس به ستایش پروردگارت تسبیح گوی و از او آمرزش بخواه؛ همانا او بسیار توبه‌پذیر است): پس بدان که این نشانهٔ نزدیکی پایان ماموریتی است که برایش مبعوث شده‌ای و نشانهٔ نزدیکی اجل و دیدارت با پروردگار است، پس به ستایش پروردگارت برای نعمت پیروزی و فتح تسبیح بگو و از او مغفرت بخواه، زیرا او توبه‌پذیر است و توبهٔ بندگانش را می‌پذیرد و آنان را می‌آمرزد.

پاسخ: سورهٔ مسد و تفسیر آن:
🎧 به نام الله رحمت‌گستر مهربان.
🎧 (بریده باد هر دو دست ابولَهَب و هلاک باد خودش. 🎧 مال و ثروتش و آنچه به دست آورده بود او را بی‌نیاز نساخت. 🎧 به زودی به آتش شعله‌ور درخواهد آمد. 🎧 و همسرش [ام جمیل، آن] هیزم‌کش [آتش افروز نیز وارد آتش دوزخ می‌شود]. 🎧 [در حالی که] طنابی از لیفِ خرما بر گردنش است). [سورهٔ مسد: ۱-۵].
تفسیر:
۱. (بریده باد هر دو دست ابو لهب و هلاک باد!): زیان‌دیده باد دو دستان عموی پیامبر صلی الله علیه وسلم، ابولهب بن عبدالمطلب، و کارش به زیان انجامد، زیرا او پیامبر صلی الله علیه وسلم را اذیت می‌کرد و تلاشش بی‌نتیجه باد.
۲. (مال و ثروتش و آنچه به دست آورده بود او را بی‌نیاز نساخت): مال و فرزندانش چه سودی به او رساندند؟ نه عذابی را از او دور ساختند و نه رحمتی را برای او جلب کردند.
۳. (به زودی به آتش شعله‌ور درخواهد آمد): در روز قیامت وارد آتشی شعله‌ور خواهد شد و با حرارت آن عذاب خواهد دید.
۴. (و همسرش [ام جمیل، آن] هیزم‌کش [آتش افروز نیز وارد آتش دوزخ می‌شود]): و همسرش ام جمیل نیز وارد آن آتش خواهد شد، زیرا پیامبر صلی الله علیه وسلم را با انداختن خس و خار در راهش آزار می‌داد.
۵. [در حالی که] طنابی از لیفِ خرما بر گردنش است): در گردنش طنابی است کلفت که با آن به سوی آتش دوزخ برده می‌شود.

پاسخ: سورهٔ اخلاص و تفسیر آن:
🎧 به نام الله رحمت‌گستر مهربان
🎧 ([ای پیامبر] بگو: او الله یکتا و یگانه است. 🎧 الله بی‌نیاز است [و همه نیازمند او هستند]. 🎧 نه [فرزندی] زاده و نه [از کسی] زاده شده است. 🎧 و هیچ‌کس همانند و همتای او نبوده و نیست). [سورهٔ اخلاص: ۱-۴].
تفسیر:
۱. ([ای پیامبر] بگو: «او الله یکتا و یگانه است): ای پیامبر، بگو که اوست الله که معبودی دیگر جز او نیست.
۲. (الله بی‌نیاز است [و همه نیازمند او هستند]): یعنی: نیازها به سوی او برده می‌شود.
۳. (نه [فرزندی] زاده و نه [از کسی] زاده شده است): بنابراین او سبحانه و تعالی نه فرزندی دارد و نه از کسی زاده شده است.
۴. (و هیچ‌کس همانند و همتای او نبوده و نیست): و از میان خلقش شبیه و مانندی ندارد.

پاسخ: سورهٔ فلق و تفسیر آن:
🎧 به نام الله رحمت‌گستر مهربان.
🎧 ([ای پیامبر] بگو: به پروردگار سپیده‌دم پناه می‌برم. 🎧 از شرِ تمام آنچه آفریده است. 🎧 و از شر تاریکی شب، آنگاه که همه جا را فرا گیرد. 🎧 و از شر [زنان جادوگر] که با افسون در گره‌ها می‌دمند. 🎧 و از شر [هر] حسود، آنگاه که حسد ورزد). [سورهٔ فلق: ۱-۵].
تفسیر:
۱. ([ای پیامبر،] بگو: «به پروردگار سپیده‌دم پناه می‌برم): ای پیامبر، بگو: به پروردگار سپیده‌دم اعتصام می‌جویم و به او پناه می‌برم.
۲. (از شر تمام آنچه آفریده است): از شر مخلوقات او که آزار می‌رسانند.
۳. (و از شر تاریکی شب، آنگاه که همه جا را فرا گیرد): و پناه می‌برم به الله از همهٔ بدی‌هایی که به هنگام شب ظاهر می‌شوند مانند حیوانات موذی و دزدان.
۴. (و از شر [زنان جادوگر] که با افسون در گره‌ها می‌دمند): و از شر زنان جادوگر که در گره‌ها می‌دمند به او پناه می‌برم.
۵. (و از شر [هر] حسود، آنگاه که حسد ورزد). و از شر حسود به الله پناه می‌برم که مردم را برای نعمت‌هایی که الله به آنان عطا کرده مورد حسادت قرار می د‌هد و خواهان زوال این نعمت‌ها و رسیدن زیان به آنهاست.

پاسخ: سورهٔ ناس و تفسیر آن:
🎧 به نام الله رحمت‌گستر مهربان.
🎧 ([ای پیامبر] بگو: به پروردگار مردم پناه می‌برم. 🎧 فرمانروای مردم. 🎧 معبود مردم. 🎧 از شر [شیطان] وسوسه‌گر که پنهان می‌گردد. 🎧 همان [وسوسه‌گری] که در دل‌های مردم وسوسه می‌کند. از جنیان [باشد] و [یا از] آدمیان). [سورهٔ ناس: ۱-۶].
تفسیر:
۱. ([ای پیامبر،] بگو: «به پروردگار مردم پناه می‌برم): ای پیامبر بگو: به پروردگار مردم پناه می‌برم.
۲. (فرمانروای مردم): که هر طور بخواهد در آنها تصرف می‌کند و مالکی جز او ندارند.
۳. (معبود مردم): معبود آنان به حق، که معبودی به حق جز او ندارند.
۴. (از شرِ [شیطانِ] وسوسه‌گر که [به هنگام ذکر الله،] پنهان می‌گردد): از شر شیطانی که وسوسه به دل مردم می‌اندازد.
۵. (همان [وسوسه‌‏گری] که در دل‏های مردم وسوسه می‌کند): که وسوسه‌اش را به دل مردم می‌اندازد.
۶. (از جنیان [باشد] و [یا از] آدمیان)؛ یعنی: وسوسه‌گر می‌تواند از انسان‌ها باشد یا از جنیان.
*******

پاسخ: از امیر المؤمنین ابوحفص، عمر بن الخطاب رضی الله عنه روایت است که گفت: شنیدم که رسول الله صلی الله علیه وآله وسلم می‌فرمود: «همانا کارها به نیت‌ها بستگی دارد و همانا هر شخص همان چیزی را به دست می‌آورد که نیت کرده است، پس هر که هجرتش به سوی الله و رسولش باشد، هجرتش به سوی الله و رسول اوست؛ و هر کس هجرتش برای دنیا باشد که آن را به دست آورد یا برای زنی باشد که با او ازدواج کند، هجرتش به سوی همان چیزی است که برایش مهاجرت کرده است» به روایت بخاری و مسلم.
نکاتی از این حدیث:
۱- هر کاری باید نیت داشته باشد، نماز باشد یا روزه و حج و دیگر اعمال.
۲- باید این نیت خالصانه برای الله تعالی باشد.

۲- از ام المؤمنین، ام عبدالله، عایشه رضی الله عنها روایت است که گفت: رسول الله ﷺ فرمودند: «کسی که در دينمان، چيزی ايجاد کند که از آن نيست، بداند که عملش مردود است». به روایت بخاری و مسلم.
نکاتی از این حدیث:
۱- نهی از بدعت‌آوری در دین.
۲- و اینکه کارهای نوساخته در دین، مردود است و پذیرفته نمی‌شود.

پاسخ: از عمر بن الخطاب رضی الله عنه روایت است که گفت: (يكى از روزها در حالى كه ما نزد رسول الله ﷺ نشسته بوديم ناگهان مردى با لباس بسيار سفيد، و موهاى بسيار سياه بر ما وارد شد، اما نشانه‌هاى سفر در او ديده نمى‌شد، و هیچ‌کدام از ما او را نمى‌شناخت، تا اينكه پيش پيامبر ﷺ نشست، به طوری که زانوهايش را به زانوهاى ايشان چسباند و دو دستش را روى دو رانش گذاشت و گفت: اى محمد من را از اسلام باخبر كن؟ پس رسول الله ﷺ فرمودند: «اسلام عبارتست از اينكه گواهى دهى معبود به حقّى به جز الله نيست و محمد فرستادهٔ اوست، نماز را برپا كنى، زكات را بپردازى، ماه رمضان را روزه بگيرى و اگر توانايى رفتن به خانه الله برای ادای حج را داشتى آن را به جا آورى». [آن مرد] گفت: «راست گفتى». ما از او تعجب كرديم، از پيامبر سؤال مى‌كند و وى را تصديق مى‌كند، [آن مرد] گفت: «من را از ايمان باخبر كن». [پيامبر] فرمودند: «اينكه به الله و فرشتگان او و كتاب‌هايش و فرستادگانش و روز رستاخيز و تقدير خير و شر ايمان داشته باشى». [آن مرد] گفت: «راست گفتى». سپس پرسيد: «من را از احسان باخبر كن». [پيامبر] فرمودند: «اينكه الله را چنان پرستش كنى، گويا او را مى‌بينى، و اگر چه تو او را نمى‌بينى، او تو را مى‌بيند» [آن مرد] گفت: «من را از روز رستاخيز باخبر كن». [پيامبر] فرمودند: «سؤال شونده در مورد آن، آگاه‌تر از سؤال کننده نیست». [آن مرد] گفت: «من را از نشانه‌هاى آن باخبر كن». [پيامبر ﷺ] فرمودند: «اينكه كنيز مالكش را بزاید و پابرهنگان و برهنه های نيازمند و چوپان ها را می بينی که در ساختمان سازی بر يک ديگر سبقت می گيرند». سپس [آن مرد] رفت و رسول الله ﷺ مدت زيادی درنگ کرد؛ آنگاه فرمودند: «اى عُمر، آيا مى‌دانى كه سؤال كننده چه كسى بود؟» گفتم: الله و رسولش آگاه‌ترند. فرمودند: «او جبرئیل بود، آمده بود تا دينتان را به شما بياموزد». به روایت مسلم.
از نکات این حدیث:
۱- پنج رکن اسلام در این حدیث آمده؛ یعنی:
- گواهی دادن به اینکه معبودی به حق نیست جز الله، و اینکه محمد فرستاده الله است (لا اله الا الله، محمد رسول الله).
- و برپا داشتن نماز.
- و دادن زکات.
- و روزهٔ رمضان.
- و حج خانهٔ کعبه.
۲- ارکان ایمان را یاد کرده که شش مورد است:
- ایمان به الله.
- و فرشتگان او.
- و کتاب‌هایش.
- و پیامبرانش.
- و روز قیامت.
- و قدر - خیر و شر آن -.
۳- رکن احسان در این حدیث یاد شده که یک رکن است، به این معنا که الله را عبادت کنی انگار او را می‌بینی و اگر او را نمی‌بینی او تو را می‌بیند.
۴- زمان برپا شدن قیامت را کسی جز الله تعالی نمی‌داند.

پاسخ: از ابوهریره رضی الله عنه روایت است که فرمود: رسول الله ﷺ فرمودند: «کامل‌ترین مؤمنان از نظر ایمان، نیکو اخلاق‌ترین آنان هستند». به روایت ترمذی؛ وی می‌گوید: «این حدیثی حسن صحیح است».
از جمله نکات حدیث:
۱- تشویق به اخلاق نیکو.
۲- و اینکه کمال اخلاق از کمال ایمان است.
۳- و اینکه ایمان کم و زیاد می‌شود.

پاسخ: از ابن عمر رضی الله عنهما روایت است که پیامبر ﷺ فرمودند: «هرکس به غیر الله سوگند یاد کند، کفر ورزیده یا دچار شرک شده است». به روایت ترمذی.
از جمله نکات این حدیث:
- قسم خوردن به غیر الله جایز نیست.
- سوگند یاد کردن به غیر الله تعالی از جملهٔ شرک اصغر است. (شرک اصغر: شرک کوچک که باعث خارج شدن از دین نمی‌شود).

پاسخ: از انس رضی الله عنه روایت است که رسول الله ﷺ فرمودند: «کسی از شما ایمان نمی‌آورد تا آنکه من نزد او از پدرش و فرزندش و همهٔ مردم محبوب‌تر باشم». به روایت بخاری و مسلم.
از جمله نکات این حدیث:
- واجب است که پیامبر ﷺ را بیشتر از همهٔ مردم دوست داشت.
- اینکه این از کمال ایمان است.

پاسخ: از انس رضی الله عنه روایت است که رسول الله ﷺ فرمودند: «کسی از شما ایمان نمی‌آورد تا آنکه برای برادرش همان چیزی را بپسندد که برای خودش می‌پسندد». به روایت بخاری و مسلم.
از نکات این حدیث:
۱- بر مؤمن لازم است که برای مؤمنان همان خیری را دوست داشته باشد که برای خودش دوست دارد.
- و این از کمال ایمان است.

پاسخ: از ابوسعید خُدری رضی الله عنه روایت است که رسول الله ﷺ فرمودند: «قسم به آنکه جانم به دست اوست! این [سوره] معادل یک سوم قرآن است». به روایت بخاری.
برخی از نکات حدیث:
۱- فضیلت سورهٔ اخلاص.
۲- و اینکه معادل یک سوم قرآن است.

پاسخ: از ابوموسی رضی الله عنه روایت است که رسول الله ﷺ فرمودند: «لا حَولَ وَلا قُوَّةَ إلا بِالله گنجی از گنج‌های بهشت است». به روایت بخاری و مسلم.
از جمله نکات این حدیث:
۱- فضیلت این عبارت و اینکه یکی از گنج‌های بهشت است.
۲- اظهار برائت بنده از نیرو و توان خود و اعتماد کامل، تنها به الله تعالی.

پاسخ: از نُعمان بن بشیر رضی الله عنهما روایت است که گفت: شنیدم که رسول الله ﷺ می‌فرمود: «آگاه باشید که در بدن تکه گوشتی هست که اگر به صلاح آمد همهٔ بدن به صلاح می‌آید و اگر فاسد شد همهٔ بدن تباه می‌شود، آگاه باشید که آن قلب است» به روایت بخاری و مسلم.
برخی از نکات این حدیث:
۱- صلاح دل، صلاح ظاهر و باطن را با خود دارد. (اگر دل درست شود، ظاهر و باطن انسان درست می‌شود).
۲- توجه به اصلاح دل، زیرا صلاح و درستکاری انسان بسته به اصلاح و درستی دل است.

پاسخ: از مُعاذ بن جَبَل رضی الله عنه روایت است که رسول الله ﷺ فرمودند: «کسی که آخرین سخنش در دنیا، لا اله الا الله باشد، به بهشت داخل می‌شود». به روایت ابوداود.
برخی از نکات این حدیث:
۱- فضیلت لا اله الا الله و اینکه بنده با این سخن وارد بهشت می‌شود.
۲- و فضیلت کسی که آخرین سخنش در دنیا لا اله الا الله باشد.

پاسخ: از عبدالله بن مسعود رضی الله عنه روایت است که رسول الله صلی الله علیه وسلم فرمودند: «مومن، طعنه زن، لعنت كننده، بددهن و بدرفتار [و بی شرم] نيست». به روایت ترمذی.
از نکات این حدیث:
۱- نهی از هر سخن باطل و زشت.
۲- اینکه این خودداری، از ویژگی‌های گفتاری مؤمن است.

پاسخ: از ابوهریره رضی الله عنه روایت است که رسول الله صلی الله علیه وسلم فرمودند: «از خوبی اسلام شخص آن است که آنچه را ربطی به او ندارد ترک گوید». به روایت ترمذی و دیگران.
از نکات این حدیث:
۱- انسان باید امور دین و دنیای دیگران را که به او ربطی ندارد، ترک گوید.
۲- ترک آنچه ربطی به او ندارد نشان از کامل بودن اسلام شخص مسلمان است.

پاسخ: از عبدالله بن مسعود رضی الله عنه روایت است که پیامبر صلی الله علیه وسلم فرمودند: «هر كس حرفى از كتاب الله را بخواند، برایش يک پاداش دارد؛ و هر پاداش، ده برابر می شود، من نمى گويم: الم يک حرف است، بلكه: الف يک حرف، لام يک حرف، و ميم يک حرف است». به روایت ترمذی.
برخی از نکات این حدیث:
۱- فضیلت تلاوت قرآن.
۲- و اینکه با خواندن هر حرفی از آن، پاداش‌هایی خواهی داشت.
*******

پاسخ ۱: بزرگداشت او سبحانه وتعالی حق تعالی می‌فرماید: ([مشرکان] الله را چنانکه سزاوار اوست ارج ننهادند؛ حال آنکه در روز قیامت زمین یکسره در قبضهٔ اوست و آسمان‌ها به دست وی در هم پیچیده خواهد شد. پاک و منزه است الله و از چیزهایی که با [او] شریک می‌سازند برتر است). [زمر: ۶۷].
۲- عبادت او به یگانگی و بدون شریک حق تعالی می‌فرماید: (و آنان فرمان نیافتند جز اینکه الله را عبادت کنند در حالی که دین [خود] را برای او خالص گردانند [و از شرک و عبادت معبودان باطل] به توحید روی آورند). [بینه: ۵].
۳- اطاعت از او الله تعالی می‌فرماید: (ای کسانی که ایمان آورده‌اید، الله را اطاعت کنید). [محمد: ۳۳].
۴- ترک نافرمانی الله حق تعالی می‌فرماید: (و هرکس از الله و پیامبرش نافرمانی نماید و از حدود او پافراتر گذارد، وی را در آتشی وارد می‌کند که جاودانه در آن خواهد ماند و برایش عذابی خفت‌بار [در پیش] است). [نساء: ۱۴].
۵- شکر و حمد او برای فضل و نعمت‌هایش که قابل شمارش نیست. حق تعالی می‌فرماید: (و اگر فقط او را عبادت می‌کنید، نعمت الله را شکر گزارید). [نحل: ۱۱۴].
۶- و صبر در برابر آنچه او مُقَدَّر کرده است. حق تعالی می‌فرماید: (و صبر پیشه سازید، همانا الله با صابران است). [انفال: ۴۶].

پاسخ ۱: پیروی از ایشان و اقتدا به ایشان الله تعالی می‌فرماید: (بی‌شک برای شما در [پیروی] از رسول الله الگویی نیکوست، برای آن کسی که به الله و آخرت امیدوار است و الله را بسیار یاد می‌کند). [احزاب: ۲۱].
۲- اطاعت از او
۳- ترک سرپیچی از امر او حق تعالی می‌فرماید: (هر کس از پیامبر اطاعت کند در حقیقت از الله اطاعت کرده است؛ و هر کس رویگردان شود [اندوهگین نباش، زیرا ما] تو را بر آنان نگهبان [و مراقب] نفرستادیم). [نساء: ۸۰].
۴- تصدیق و راست شمردن آنچه ایشان از آن خبر داده است حق تعالی می‌فرماید: (و از روی هوای نفس سخن نمی‌گوید. [آنچه می‌گوید] نیست جز وحی [الهی] که به [او] وحی می‌شود). [نجم: ۳-۴].
۵- عدم بدعت‌آوری با افزودن چیزی به سنت ایشان پیامبر علیه الصلاة والسلام می‌فرماید: «هر کس در این امر ما (یعنی دین) چیزی را ایجاد کند که از آن نیست، آن [کار] مردود است» (یعنی پذیرفته نمی‌شود). متفق علیه.
۶- دوست داشتن او بیش از خود و بیش از همهٔ مردم پیامبر صلی الله علیه وسلم می‌فرماید: «کسی از شما ایمان نمی‌آورد تا آنکه من برای او از پدرش و فرزندانش و همهٔ مردم محبوب‌تر باشم». متفق علیه.
۷- بزرگداشت و یاری ایشان و یاری سنت ایشان الله سبحانه و تعالی می‌فرماید: (تا به الله و پیامبرش ایمان بیاورید و [دین] او را یاری دهید و او را بزرگ بدارید). [فتح: ۹].

پاسخ: ۱- اطاعت از والدین در غیر گناه.
۲- خدمت گزاردن به والدین.
۳- کمک به والدین.
۴- برآورده ساختن نیازهای والدین.
۵- دعا برای والدین.
۶- رعایت ادب در سخن گفتن با آنان و جایز نیست به آنان حتی «اُف» بگوییم، یعنی کمترین سخن ناشایست.
۷- در چهرهٔ پدر و مادر لبخند زدن و به آنها ترشرویی و اخم نمی کنم.
۸- صدایم را از صدای پدر و مادرم بالاتر نمی‌برم و به حرف آنها گوش می‌دهم و حرفشان را قطع نمی‌کنم و آنها را به اسم صدا نمی‌زنم، بلکه می‌گویم: «پدرم»، «مادرم». (یا مثلا: بابا و مامان و…).
۹- پیش از وارد شدن به اتاقی که پدر و مادرم در آن هستند اجازه می‌خواهم. (در می‌زنم).
۱۰- بوسیدن دست و سر والدین.
الله تعالی می‌فرماید: (و پروردگارت چنین فرمان داده است که جز او را عبادت نکنید و به پدر و مادر نیکی کنید. هرگاه یکی از آن دو یا هر دوی آنها در کنار تو به سن پیری رسیدند حتی کمترین اهانتی به ایشان نکن و بر سرشان فریاد نزن و به نیکی [و مهربانی] با آنان سخن بگو * و از روی مهربانی در برابرشان فروتن باش و بگو: پروردگارا همان‌گونه که [بر من رحمت آوردند و] مرا در کودکی پرورش دادند [تو نیز] به آنان رحمت آور). [إسراء: ۲۳-۲۴].
و در حدیثی آمده که مردی نزد پیامبر صلی الله علیه وسلم آمد و از ایشان برای شرکت در جهاد اجازه خواست. ایشان فرمودند: «آیا پدر و مادرت (زنده) هستند؟» گفت: آری. فرمود: «جهاد تو، خدمت به ايشان است». به روایت ترمذی.

پاسخ: ۱- زیارت و دیدار با نزدیکان از جمله برادر و خواهر و عمو و عمه و دایی و خاله و سایر خویشاوندان.
۲- نیکی در حق آنان با گفتار و کردار و یاری رساندن به آنان.
۳- از جمله این نیکی، ارتباط داشتن با آنان و احوال پرسی از آنان است.
حق تعالی می‌فرماید: (پس [ای منافقان] آیا [جز این] انتظار دارید که اگر [از قرآن و سنت پیامبرش] روی بگردانید، در زمین تباهی کنید و از خویشاوندانتان ببُرید؟) [محمد: ۲۲].
و در حدیث آمده که: «قطع کنندهٔ پیوند خویشاوندی وارد بهشت نمی‌شود». به روایت مسلم.

پاسخ: ۱- نیکوکاران را دوست بدارم و با نیکوکاران دوستی کنم.
۲- از بدان و دوستی با بدان دوری کنم. در حدیث آمده که: «جز با مؤمن دوستی و همنشينی مکن و غذايت را جز متقی نخورَد». به روایت ترمذی و ابوداود.
۳- به برادرانم سلام می‌کنم و با آنان مصافحه می‌کنم (دست می‌دهم). در حدیث آمده که: «هیچ دو مسلمانی با یکدیگر ملاقات نمی‌کنند و با یکدیگر مصافحه نمی‌کنند، مگر آنکه پیش از جدا شدن، مورد آمرزش قرار می‌گیرند». به روایت ابوداود و ترمذی.
۴- اگر بیمار شوند به عیادتشان می‌روم و برایشان دعای شفا می‌کنم.
۵- و اگر کسی از آنان عطسه زد [و الحمدلله گفت] به او یرحمك الله می‌گویم.
۶- و اگر مرا دعوت کرد، دعوتش را اجابت می‌کنم. در حدیث آمده که: «حق مسلمان بر مسلمان پنج چیز است: پاسخ دادن سلام، عیادت بیمار، دنبال کردن جنازه، اجابت دعوت و تشمیت کسی که عطسه زده». (تشمیت: گفتن یَرحَمُكَ الله در پاسخ به الحمدلله گفتن کسی که عطسه زده است). متفق علیه.
۷- او را نصیحت می‌کنم. در حدیث آمده است که: «هر کس برادرش را به چیزی توصیه کند که می‌داند درستش چیزی دیگر است، به او خیانت کرده است». به روایت ابوداود.
۸- او را در صورت قرار گرفتن در معرض ظلم یاری می‌دهم و از ستم کردن باز می‌دارم». رسول الله صلی الله علیه وسلم می‌فرماید: «برادرت را یاری ده، چه ظالم باشد و چه مظلوم». مردی گفت: یا رسول الله، اگر مظلوم بود او را یاری می‌دهم، اما اگر ظالم بود چگونه یاری‌اش دهم؟ فرمود: «او را از ظلم نگه می‌داری - یا باز می‌داری - و این یاری دادن اوست». به روایت بخاری.
۹- برای برادر مسلمانم همان چیزی را دوست می‌دارم که برای خودم دوست دارم. در حدیث از انس روایت است که پیامبر صلی الله علیه وسلم فرمودند: «یکی از شما ایمان نمی‌آورد تا آنکه همان چیزی را که برای خود می‌پسندد برای برادرش [نیز] بپسندد». متفق علیه.
۱۰- اگر نیاز به کمک من داشت، به او کمک می‌کنم. در حدیث آمده که: «و الله بنده را یاری می‌دهد تا هنگامی که بنده در حال یاری برادرش است». به روایت مسلم.
۱۱- به او زیانی نمی‌رسانم، نه با سخن و نه با عمل. در حدیث آمده که: «مسلمان آن است که مسلمانان از زبان و دستش در امان باشند». متفق علیه.
۱۲- راز او را حفظ می‌کنم. در حدیث آمده که: «اگر مردی سخنی بگوید و سپس به اطراف نگاه کند (برای اطمینان از محرمانه بودن)، آن سخن امانت است.» به روایت ترمذی و ابوداود.
۱۳- به او ناسزا نمی‌گویم و غیبتش نمی‌کنم و تحقیرش نمی‌کنم و به او حسادت نمی‌ورزم و جاسوسی‌اش را نمی‌کنم و در حق او فریبکاری نمی‌کنم.
در حدیث آمده که: «مسلمان، برادرِ مسلمان است، به او ستم نمی‌ورزد و دست از یاری او نمی‌کشد و تحقیرش نمی‌کند و به عنوان شر و بدی همین برای شخص کافی است که برادر مسلمانش را کوچک بشمارد». بخاری و مسلم.

پاسخ: ۱- با سخن و کردار، حُسنِ همسایگی را به جا می‌آورم و اگر نیاز به کمک من داشت به او کمک می‌کنم.
۲- در شادی‌هایی همانند عید یا ازدواج و دیگر مناسبت‌ها به او تبریک می‌گویم.
۳- اگر بیمار شد به عیادتش می‌روم و اگر دچار مصیبتی شد به او تسلیت می‌گویم.
۴- در صورت توانایی اگر غذایی بپزم برای او هم می‌برم.
۵- با گفتار و کردار به او زیانی نمی‌رسانم.
۶- با صدای بلند به او آزار نمی رسانم و دربارهٔ او جاسوسی نمی کنم و دربارهٔ او شکیبایی می ورزم
الله تعالی می‌فرماید: (و الله را عبادت کنید و چیزی را با او شریک نگردانید و به پدر و مادر نیکی کنید و [نیز] به خویشاوندان و یتیمان و مستمندان و همسایهٔ خویشاوند و همسایهٔ غیر خویشاوند و [دوست و] هم‌نشین و [مسافرِ] در راه‌مانده و [کنیزان و] بردگانی که مالک آنها هستید [نیکی کنید و بدانید که] یقینا الله کسی را که متکبر و فخرفروش باشد دوست ندارد). [نساء: ۳۶].
و رسول الله صلی الله علیه وسلم می‌فرماید: «ای ابوذر، اگر آبگوشتی پختی آبش را بیشتر کن و به همسایگانت بده». به روایت مسلم.
در حدیث از پیامبر صلی الله علیه وسلم روایت شده که فرمودند: «کسی که به الله و آخرت ایمان دارد به همسایه‌اش آزار نرساند». متفق علیه.

پاسخ: ۱- اگر کسی مرا به مهمانی‌اش دعوت کرد، می‌پذیرم.
۲- اگر خواستم به دیدار کسی بروم از او اجازه و وقت می‌خواهم (سرزده به خانهٔ او نمی‌روم).
۳- قبل از وارد شدن به خانه‌اش، اجازه می‌خواهم (مثلا در می‌زنم).
۴- در رفتن به نزد او تاخیر نمی‌کنم.
۵- و چشم خود را از اهل خانهٔ او پایین نگه می‌دارم.
۶- به مهمان خوش آمد می‌گویم و به بهترین شیوه از او استقبال می‌کنم، با روی گشاده و بهترین عبارت‌های خوش‌آمدگویی.
۷- مهمان را در بهترین جا می‌نشانم.
۸- و با پذیرایی از او با غذا و نوشیدنی، او را گرامی می‌دارم.
حق تعالی می‌فرماید: (ای کسانی ‌که ایمان آورده‌اید، به خانه‌هایی جز خانه‌های خود وارد نشوید؛ مگر اینکه اجازه بگیرید و بر اهل آن [خانه] سلام کنید. این [کار،] برای شما بهتر است؛ باشد که پند گیرید). [نور: ۲۷].
در حدیث آمده که: «همانا الله اجازه خواستن را برای [حفظ] نگاه قرار داده است». متفق علیه.
و این سخن ایشان علیه الصلاة والسلام که می‌فرماید: «کسی که به الله و آخرت ایمان دارد مهمانش را گرامی بدارد». متفق علیه.

پاسخ: ۱- هنگامی که احساس درد می‌کنم دست راستم را بر روی محل درد می‌گذارم و سه بار «بسم الله» می‌گوییم و سپس هفت بار می‌گویم: «أَعُوذُ بِعزَّةِ اللَّهِ وَقُدْرَتِهِ مِن شَرِّ ما أَجِدُ وَأُحَاذِرُ» (از دردی که احساس می‌کنم و از شرّ چيزی که می‌ترسم، به عزت و قدرتِ الله پناه می‌برم).
۲- به آنچه الله مقدر نموده راضی می‌شوم و صبر پیشه می‌کنم. در حدیث از ام العلاء روایت شده که گفت: در حالی که بیمار بودم رسول الله صلی الله علیه وسلم به عیادت من آمدند و فرمودند: «بشارتت باد ای ام العلاء؛ زیرا الله با بیماری مسلمان، گناهانش را از بین می‌برد چنانکه آتش ناخالصی طلا و نقره را از بین می‌برد». به روایت ابوداود.
۳- به عیادت برادر بیمارم می‌شتابم و برایش دعا می‌کنم و مدتی طولانی نزد او نمی‌نشینم.
۴- بدون آنکه از من بخواهد برای او رُقیه می‌خوانم.
۵- او را به صبر و دعا و نماز و پاکیزگی و وضو در حد توانش توصیه می‌کنم.
۶. دعا برای بیمار: هفت بار گفتن «أسألُ اللهَ العظيمَ ربَّ العرشِ العظيمِ أنْ يَشْفيَكَ» (از الله بزرگ، پروردگار عرش بزرگ می‌خواهم که تو را شفا دهد).

پاسخ: ۱- خالص کردن نیت برای الله عزوجل در حدیث آمده است که: «کسی که علم بیاموزد تا با آن در برابر علما فخرفروشی کند و با سفیهان جدل نماید یا توجه مردم را جلب کند، الله به واسطهٔ آن او را به جهنم وارد می‌سازد». به روایت ابن ماجه.
۲- به علمی که آموخته‌ام عمل می‌کنم در حدیث آمده که: «گام‌های بنده در روز قیامت از جا تکان نمی‌خورد تا آنکه دربارهٔ چهار چیز از او پرسیده شود… [از جملهٔ آنها] … و دربارهٔ علمش که آن را چطور بکار گرفته و چقدر به آن عمل کرده است». به روایت ترمذی و دارمی.
۳- احترام معلم را نگه می‌دارم و در حضور او و در غیابش او را گرامی می‌دارم..
۴- در برابر او با ادب و احترام می‌نشینم.
۵- در هنگام درس به خوبی به او گوش می‌سپارم و حرفش را قطع نمی‌کنم.
۶- با رعایت ادب سوال می‌کنم.
۷- او را با نامش صدا نمی‌زنم.
در حدیث آمده که: «از جملهٔ بزرگ‌داشت الله، گرامی‌داشتن مسلمان ریش سفید و حامل قرآن است» (یعنی کسی که حافظ قرآن است یا علم قرآن را دارد). به روایت ابوداود.

پاسخ: ۱- بر اهل مجلس سلام می‌کنم.
۲- در همان جایی می‌نشینم که اولین محل نشستن برایم فراهم باشد و کسی را از جایش بلند نمی‌کنم یا بین دو نفر نمی‌نشینم مگر به اجازهٔ آنها.
۳- جا باز می‌کنم تا دیگری نیز بنشیند.
۴- سخنی را که در مجلس گفته می‌شود، قطع نمی‌کنم. (وسط حرف بقیه نمی‌پرم).
۵- قبل از برخاستن و رفتن اجازه می‌خواهم و بر دیگران سلام می‌گویم.
- از ابن عمر رضی الله عنهما روایت است که پیامبر صلی الله علیه وسلم فرمود: «ایشان از اینکه شخصی را از جایش بلند کنند و دیگری به جایش بنشیند نهی کردند، بلکه برای یکدیگر جا باز کنید». به روایت بخاری.
در حدیث آمده که: «اگر کسی از شما به مجلسی آمد سلام بگوید و هرگاه خواست برخیزد سلام بگوید، زیرا [سلام] نخست، مهمتر از سلام آخر نیست». به روایت ترمذی و ابوداود.
۶- در پایان مجلس، دعای کفارهٔ مجلس را می‌خوانم. «سبحانَكَ اللَّهمَّ وبحمدِكَ أشهدَ أن لا إلهَ إلَّا أنتَ أستغفرُكَ وأتوبُ إليكَ». «پاک و منزهی و ستایش تو را می‌گویم، معبودی به حق جز تو نیست، از تو آمرزش می‌خواهم و به سوی تو توبه می‌کنم».

پاسخ: ۱. زود می‌خوابم. به دلیل این حدیث: «از ابوبرزه روایت است که رسول الله صلی الله علیه وسلم خوابیدن قبل از عشا و سخن گفتن پس از آن را بد می‌داشت». به روایت بخاری.
۲- با وضو می‌خوابم.
۳- بر روی شکم نمی‌خوابم.
۴- بر روی پهلوی راستم می‌خوابم و دست راستم را زیر گونهٔ راست می‌گذارم.
۵- رختخوابم را می‌تکانم.
- در حدیث آمده است: از براء بن عازب رضی الله عنه روایت است که پیامبر صلی الله علیه وسلم فرمودند: «هرگاه خواستی به رختخواب بروی چنانکه برای نماز وضو می‌گیری وضو بگیر، سپس بر پهلوی راست خود بخواب». به روایت بخاری.
و از ابوهریره رضی الله عنه روایت است که گفت: رسول الله صلی الله علیه وسلم مردی را دیدند که بر شکم خود خوابیده است، پس فرمودند: «این خوابیدنی است که الله آن را دوست ندارد». به روایت ترمذی و احمد.
و پیامبر صلی الله علیه وسلم می‌فرماید: «هرگاه یکی از شما [برای خوابیدن] به بسترش رفت بستر خود را با داخل ازارش بتکاند، زیرا نمی‌داند که پس از او چه آنجا بوده است» (ازار: لباسی که قسمت پایین بدن و پاها را می‌پوشاند. منظور آن است که پیش از خواب بسترش را با چیزی بتکاند). به روایت بخاری.
۶- اذکار خواب را می‌خوانم، از جمله آیة الکرسی و سه بار سورهٔ اخلاص و فلق و ناس، و می‌گویم: «باسْمِكَ اللَّهُمَّ أمُوتُ وأَحْيَا» (به نام تو ای الله می‌میرم و زنده می‌شوم).
۷- برای نماز صبح بیدار می‌شوم.
۸- و پس از بیداری می‌گویم: «الحَمْدُ لِلَّهِ الذي أحْيَانَا بَعْدَ ما أمَاتَنَا، وإلَيْهِ النُّشُورُ» (ستایش مخصوص الله است که ما را پس از آنکه میراند زنده گرداند و رستاخیز به سوی اوست).

پاسخ: ۱- با خوردن و نوشیدنم این را نیت می‌کنم که برای طاعت الله عزوجل قوی شوم.
۲- شستن دستان پیش از خوردن.
- به دلیل حدیث ام المؤمنین عایشه رضی الله عنها که رسول الله صلی الله علیه وسلم: «هرگاه می‌خواست بخورد و بنوشد، دستان خود را می‌شست سپس می‌خورد و می‌نوشید». به روایت احمد.
۳- «بسم الله» می‌گویم، با دست راست می‌خورم، از جلوی خودم می‌خورم و از وسط بشقاب یا از جلوی دیگران غذا نمی‌خورم.
- به دلیل این حدیث که: «ای نوجوان، بسم الله بگو و با دست راست بخور و از آنچه نزدیک توست بخور» (یعنی از غذایی که جلوی دیگران است نخور). متفق علیه.
۴. اگر گفتن بسم الله را فراموش کردم می‌گویم: «بسم الله اوله وآخره».
- به دلیل حدیث ام المؤمنین عایشه رضی الله عنها که رسول الله صلی الله علیه وسلم فرمودند: «هرگاه کسی از شما غذایی خورد [در آغاز] بسم الله بگوید، پس اگر در آغازش فراموش کرد، بگوید: بسمِ اللَّهِ في أوَّلِهِ وآخرِهِ». یعنی: به نام الله در آغازش و پایانش. به روایت ترمذی و احمد.
۵. به همان غذایی که هست راضی می‌شوم و از غذا عیب نمی‌گیرم. اگر خوشم آمد می‌خورم و اگر خوشم نیامد رهایش می‌کنم.
- به دلیل حدیث ابوهریره رضی الله عنه که گفت: پیامبر صلی الله علیه وسلم هرگز از هیچ غذایی عیب نگرفت، اگر به غذایی میل داشت می‌خورد و در غیر این صورت نمی‌خورد. متفق علیه.
۶. چند لقمه می‌خورم و پرخوری نمی‌کنم.
- در حدیث آمده است: «آدمی ظرفی بدتر از شکمش پر نکرده است، بر انسان چند لقمه که با آن پشتش را استوار بدارد کافی است و اگر نفسش بر او غالب شد، پس یک سوم برای غذا باشد و یک سوم برای آب و یک سوم برای تنفس». به روایت ترمذی و ابن ماجه.
۷- در غذا یا نوشیدنی فوت نمی‌کنم و می‌گذارم که خودش سرد شود.
- در حدیث آمده است: «رسول الله صلی الله علیه وسم از فوت کردن در غذا و نوشیدنی نهی کردند». به روایت احمد و ابن ماجه.
۸. همراه با دیگران غذا می‌خورم؛ همراه با خانواده یا مهمان.
- مردی به پیامبر صلی الله علیه وسلم گفت: ما می‌خوریم و سیر نمی‌شویم. فرمود: «شاید جدا از هم غذا می‌خورید؟ برای غذا جمع شوید و نام الله تعالی را بر آن ببرید تا برای شما در آن برکت بیاید». به روایت ابوداود و ابن ماجه.
۹- قبل از دیگری که بزرگتر از من است شروع به غذا خوردن نمی‌کنم.
۱۰. وقتی می‌خواهم بنوشم بسم الله می‌گویم و نشسته و در سه نفس می‌نوشم و در داخل ظرف فوت نمی‌کنم.
- به دلیل این حدیث که: «اگر کسی از شما [آب یا هر نوشیدنی دیگری] نوشید، در ظرف فوت نکند». متفق علیه.
و به دلیل حدیث انس رضی الله عنه که می‌گوید: «پیامبر صلی الله علیه وسلم از ایستاده نوشیدن نهی کردند». به روایت مسلم.
و به دلیل این حدیث که: «رسول الله صلی الله علیه وسلم با سه نفس می‌نوشیدند». به روایت مسلم.
۱۱. پس از پایان غذا یا نوشیدنی، حمد خداوند را به جا می‌آورم (الحمدلله می‌گویم).
- در حدیث آمده است: «همانا الله از بنده خشنود می‌شود که غذا را بخورد و برای آن حمد او را بگوید یا نوشیدنی را بنوشد و برایش حمد او را بگوید». به روایت مسلم.

پاسخ: ۱. پوشیدن لباسم را از سمت راست شروع می‌کنم و الله را برای آن حمد می‌گویم.
- به دلیل حدیث ابوهریره رضی الله عنه که گفت: رسول الله صلی الله علیه وسلم فرمودند: «هرگاه لباس پوشیدید یا وضو گرفتید، از راست شروع کنید». به روایت ابوداود و احمد.
۲. لباسم را از کعبین پایین‌تر نمی‌آورم.
- در حدیث آمده است: «آن [مقدار] از لباس، که از کعبین پایین‌تر باشد در آتش است». به روایت بخاری. کعبین استخوان‌های برجسته در دو سمت پا هستند.
۳. پسران، لباس دختران را نمی‌پوشند و دختران، لباس پسران را نمی‌پوشند.
- در حدیث آمده است: «رسول الله صلی الله علیه وسلم مردی را که لباس زن را بپوشد و زنی را که لباس مرد را بپوشد لعنت کردند». به روایت ابوداود و احمد.
۴. شبیه نساختن لباس خود به لباس کافران یا فاسقان.
- به دلیل این حدیث: «هرکه خود را به قومی شبیه سازد از آنان است». به روایت ابوداود.
۵. بسم الله گفتن، هنگام بیرون آوردن لباس.
- در حدیث آمده است: «پردهٔ میان بنی آدم و جنیان هنگامی که یکی از شما لباسش را در می‌آورد این است که بگوید: بسم الله». به روایت طبرانی و ابن ابی شیبه.
۶. در پوشیدن کفش اول پای راست را داخل می‌کند و هنگام بیرون آوردن کفش اول پای چپ را بیرون می‌آورد.
- به دلیل حدیث ام المؤمنین عایشه رضی الله عنها که فرمود: «پیامبر صلی الله علیه وسلم آغاز از راست را در پوشیدن نعلین و شانه زدن موها و وضویش و همهٔ کارهایش می‌پسندید». به روایت بخاری.

پاسخ: ۱- می‌گویم: «بسم الله، الحمدُ لله»، {پاک و منزه است ذاتی که این [وسیله] را در خدمت ما گماشت و[گرنه] ما خود توان این کار را نداشتیم * و ما به پیشگاه پروردگارمان بازمی‌گردیم}. [زخرف: ۱۳-۱۴].
۲- اگر از کنار مسلمانی گذشتم، به او سلام می‌گویم.

پاسخ ۱: این است که در راه رفتن معتدل و متواضع باشم. (متکبرانه راه نروم). حق تعالی می‌فرماید: (و در زمین با تکبر راه نرو. تو هرگز نمی‌توانی [با راه رفتنِ غرورآمیزت] زمین را بشکافی و در بلندی [و گردن‌فرازی نیز] به کوه‌ها نمی‌رسی). [اسراء: ۳۷].
۲- به کسی که با او روبرو می‌شوم سلام می‌گویم.
از پیامبر صلی الله علیه وسلم پرسیده شد: کدام (ویژگی در) اسلام بهتر است؟ فرمود: «اینکه غذا دهی و به کسانی که می‌شناسی و نمی‌شناسی سلام بگویی». متفق علیه.
۳- نگاهم را حفظ می‌کنم و به کسی آزار نمی‌رسانم.
۴. به معروف امر می‌کنم و از منکر بازمی‌دارم. در حدیث از پیامبر صلی الله علیه وسلم روایت شده که فرمودند: «حق راه را بدهید». گفتند: حق راه چیست؟ فرمودند: «حفظ نگاه و دوری از آزار رساندن و پاسخ دادن سلام و امر به معروف و نهی از منکر». متفق علیه.
۵. آزار و اذیت و چیزهای مزاحم را از راه مردم برمی‌دارم.
- در حدیث آمده است: «و (مسلمان) اشیاء موجب آزار و اذیت را از مسیر [مردم] برمی‌دارد [و این برايش] صدقه است». متفق علیه.

پاسخ: ۱- با پای چپم از خانه خارج می‌شوم و می‌گویم: (به نام الله، بر الله توکل کردم و نیرو و توانی نیست جز با [یاری] الله، یا الله من به تو پناه می‌برم از این که گمراه شوم یا کسی را گمراه کنم؛ و اینکه خواسته یا ناخواسته در گناه بیفتم؛ و از اینکه ظلم کنم یا مورد ظلم واقع شوم؛ و اینکه مرتکب کار جاهلانه ای شوم یا دیگران در حق من مرتکب کار جاهلانه شوند).
با پای راست وارد خانه می‌شوم و می‌گویم: (به نام الله وارد شدیم و به نام الله خارج شدیم و بر پروردگارمان توکل کردیم).
۳. اول مسواک می‌زنم، سپس به اهل خانه سلام می‌کنم.
- در حدیث آمده است: «هنگامی که وارد خانه می‌شدند، نخست مسواک می‌زدند». به روایت ابن ماجه.

پاسخ: ۱- با پای چپم وارد دستشویی می‌شوم.
۲- و پیش از وارد شدن می‌گویم: (به نام الله، بار الها از شر شياطين نر و ماده [يا هر پليدی و نا پاكی ديگر] به تو پناه می برم).
۳- چیزی را که در آن ذکر الله است به دستشویی نمی‌برم.
از انس رضی الله عنه روایت است که: «پیامبر صلی الله علیه وسلم هرگاه وارد دستشویی می‌شدند، انگشترشان را [که در آن نام الله بود] بیرون می‌آوردند». به روایت ابوداود و ابن ماجه.
۴. برای قضای حاجت، خود را از نگاه مردم می‌پوشانم.
- در حدیث آمده است: بیشترین چیزی که رسول الله صلی الله علیه وسلم دوست داشتند هنگام قضای حاجت خود را پشت آن مخفی کنند، برآمدگی‌های زمین [مانند کوه و تپه شنی و بناها] یا انبوه نخل‌ها بود. به روایت مسلم.
۵- در محل قضای حاجت با کسی حرف نمی‌زنم.
۶. در هنگام قضای حاجت رو یا پشت به قبله نمی‌کنم.
- به دلیل سخن پیامبر صلی الله علیه وسلم که می‌فرماید: «برای مدفوع یا ادرار رو به قبله نکنید، بلکه رو به شرق یا غرب بکنید». متفق علیه.
۷. برای شستن خود از نجاست، دست چپ را به کار می‌گیرم و از دست راست استفاده نمی‌کنم.
- به دلیل این حدیث: «و ما را نهی کرد… از اینکه با دست راست استنجا کنیم». به روایت مسلم.
۸. در راه مردم یا در سایه‌ای که آنان می‌نشینند قضای حاجت نمی‌کنم.
- به دلیل حدیث ابوهریره رضی الله عنه که رسول الله صلی الله علیه وسلم فرمودند: «از دو کاری که باعث لعنت انسان می‌شوند دوری کنید». گفتند: دو لعنت کننده چیستند ای رسول الله؟ فرمود: «اینکه در راه مردم یا در سایهٔ آنها قضای حاجت می‌کند». به روایت مسلم.
۹. دستان خود را پس از قضای حاجت می‌شویم. به دلیل حدیث جریر رضی الله عنه که گفت: همراه با پیامبر صلی الله علیه وسلم بودم، پس به خلا رفت و قضای حاجت کرد و سپس فرمود: «ای جریر، پاک کننده‌ای (آب) بده» پس برایش آب آوردم و با آن استنجا کرد، سپس با دستانش به زمین زد و بر آن کشید. به روایت نسائی.
۱۰- از دستشویی با پای چپ بیرون می‌آیم و می‌گویم: «غُفرانَك» (مغفرت تو را خواهانم).

پاسخ: ۱- با پای راست وارد می‌شوم و می‌گویم: (به نام الله [وارد می‌شوم] ای الله، درهای رحمت خود را بر من بگشای).
۲ نمی‌نشینم تا آنکه دو رکعت بخوانم.
- به دلیل این حدیث که: «هرگاه کسی از شما وارد مسجد شد ننشیند تا آنکه دو رکعت به جا بیاورد». متفق علیه.
۳. از برابر نمازگزاران عبور نمی‌کنم و در مسجد گم‌شده‌ای را اعلام نمی‌کنم و در مسجد خرید و فروش نمی‌کنم. رسول الله صلی الله علیه وسلم می‌فرماید: «اگر کسی که از جلوی نمازگزار می‌گذرد می‌دانست چه [گناهی] بر اوست، بی‌شک [می‌دانست که] اگر چهل [سال] بایستد بهتر از این است که از جلوی او عبور کند». متفق علیه.
و به دلیل این سخن رسول الله صلی الله علیه وسلم که فرمودند: «اگر کسی شنید مردی دارد گمشده‌اش را در مسجد فریاد می‌زند، به او بگوید: الله آن را به تو بازنگرداند! زیرا مساجد برای این کار بنا نشده‌اند». به روایت مسلم.
و در حدیث آمده که: «اگر کسی را دیدید که در مسجد خرید و فروش می کند، بگویید: الله تجارت تو را سودمند نگرداند». به روایت ترمذی و دارمی.
۴. به نظافت مسجد اهمیت می‌دهم.
- در حدیث از ام المؤمنین عایشه رضی الله عنها روایت شده که فرمود: رسول الله صلی الله علیه وسلم به ساختن مساجد در محله‌ها امر کردند و امر کردند که [این مساجد] تمیز و خوشبو شود. به روایت ترمذی و ابوداود و احمد.
۴- با پای چپ از مسجد بیرون می‌روم و می‌گویم: (بارالها از تو فضل تو را خواهانم).

پاسخ ۱: هنگامی که با مسلمانی مواجه می‌شوم نخست به او سلام می‌گویم به این صورت که می‌گویم: «السلامُ عَلَیکُم ورَحمةُ اللهِ وبَرَکاته» و سخنی غیر از سلام نمی‌گویم و با دستم - بدون گفتن سلام - اشاره نمی‌کنم.
۲. در چهرهٔ کسی که با او سلام می‌گویم لبخند می‌زنم. زیرا در حدیث آمده است که: «از کار نیک هیچ چیزی را کوچک نشمار حتی [اگر این باشد که] با روی باز با برادرت روبرو شوی». به روایت مسلم.
۳- و با دست راست با او مُصافحه می‌کنم.
۴- اگر کسی به من سلام و خوش آمدی گفت، با سلام و خوش آمدی بهتر به او پاسخ می‌گویم یا حداقل به همان صورت جوابش را می‌دهم.
- به دلیل این سخن حق تعالی که: (هر گاه با درودی صمیمانه به شما سلام گویند، شما پاسخی بهتر -و یا همانند آن‌- بگویید؛ [چرا که] بی‌تردید، الله همواره بر هر چیزی حسابگر است). [اسراء: ۸۶].
۵- آغازگر سلام به کافران نخواهم بود و اگر سلام گفتند در پاسخ می‌گوم: «وعلیکم».
- به دلیل این حدیث: «آغازگر سلام به یهود و نصاری نباشید». به روایت مسلم.
۶- کوچکتر بر بزرگتر سلام می‌گوید و سواره بر پیاده و پیاده بر نشسته و جمع کم بر جمع بسیار. رسول الله ﷺ می‌فرماید: رسول الله صلی الله علیه وسلم فرمودند: «سواره بر پیاده، و پیاده بر نشسته، و جمع کم بر جمع بسیار سلام می‌گویند». متفق علیه.
۷. دست ندادن با زنی نامحرم.
- در حدیث از ام المؤمنین عایشه رضی الله عنها روایت شده که فرمود: «به الله سوگند هرگز دست رسول الله صلی الله علیه وسلم، دست هیچ زن [نامحرمی] را لمس نکرد». متفق علیه.

پاسخ: ۱- پیش از وارد شدن به مکان مورد نظر، اجازه می‌خواهم.
۲. سه بار اجازهٔ ورود می‌خواهم نه بیشتر، سپس برمی‌گردم.
در حدیث آمده است که: «هرگاه کسی از شما سه بار اجازه خواست و به او اجازه داده نشد، برگردد». متفق علیه.
۳. به نرمی در می‌زنم و روبروی در نمی‌ایستم بلکه سمت راست یا چپ در می‌ایستم و می‌گویم: السلام علیکم. بنابر این حدیث: رسول الله صلی الله علیه وسلم هرگاه به در خانهٔ کسانی می‌رفت روبروی در نمی‌ایستاد بلکه در سمت راست یا چپ می‌ایستاد و می فرمود: «السلام علیکم، السلام علیکم». به روایت ابوداود.
۴- پیش از اجازه خواستن، وارد اتاق پدر و مادر یا هر اتاق دیگری نمی‌شوم، مخصوصا قبل از نماز صبح و هنگام خواب نیم‌روز و پس از نماز عشاء. به دلیل این سخن حق تعالی که می‌فرماید:
- به دلیل این سخن حق تعالی که: (ای کسانی ‌که ایمان آورده‌اید، بردگانتان و کسانی از [کودکان] شما که به [سن] بلوغ نرسیده‌اند، باید در سه وقت از شما اجازه [ورود] بگیرند: پیش از نماز صبح و نیمروز ـ هنگامی که لباس‌هایتان را بیرون می‌آورید ـ و پس از نماز عشاء. [این] سه [وقت،] هنگام خلوتِ شماست. جز این [سه وقت،] بر شما و بر آنان هیچ گناهی نیست [که بدون اجازه وارد شوند؛ چرا که] آنان پیرامونتان در رفت و آمدند [و] با یکدیگر [معاشرت می‌کنید]. الله این‌چنین آیات [خود] را برایتان بیان می‌کند؛ و الله دانای حکیم است). [نور: ۵۸].
۵- می‌توانم بدون اجازه به اماکن غیر مسکونی مانند بیمارستان یا فروشگاه وارد شوم.
الله تعالی می‌فرماید: (بر شما گناهی نیست که به خانه‌های غیرمسکونی [و مکان‌های عمومی] که در آنجا [احتیاج یا] بهره‌ای دارید وارد شوید؛ و الله آنچه آشکار می‌سازید و آنچه پنهان می‌دارید [همه را] می‌داند). [نور: ۲۹].

پاسخ: به حیوان آب و غذا می‌دهم.
- در حدیث آمده است: گفتند: یا رسول الله، آیا ما در [نیکی به] حیوانات پاداش داریم؟ فرمود: «در [نیکی به] هر موجود زنده‌ای پاداشی است». متفق علیه.
و رسول الله صلی الله علیه وسلم از کنار شتری گذشت که [از شدت گرسنگی] شکمش به پشتش چسبیده بود، پس فرمود: «دربارهٔ این حیوانات از خدا بترسید». به روایت ابوداود.
۲. رحمت و شفقت و مجبور نکردن حیوان به کاری که توانایی‌اش را ندارد.
- در حدیث آمده که رسول الله صلی الله علیه وسلم فرمودند: «صاحب این شتر کیست؟ این شتر برای کیست؟» جوانی از انصار گفت: مال من است ای رسول الله. فرمود: آيا دربارهٔ اين حيوان که الله به تو داده است، از الله نمی‌ترسی؟ اين حيوان نزد من شکايت می‌کند که او را گرسنه نگه می‌داری و خسته‌اش می‌کنی». به روایت ابوداود و احمد. خسته‌اش می‌کنی: یعنی بیش از حد توانش از او کار می‌کشی.
۳. حیوانات را به هیچ شکلی آزار نمی‌دهم و شکنجه نمی‌کنم.
- در حدیث از جابر رضی الله عنه روایت است که الاغی از کنار پیامبر صلی الله علیه وسلم گذشت که بر صورتش داغ زده بودند، پس فرمود: «آیا به شما نرسیده که من کسی را که بر چهرهٔ حیوان داغ بگذارد یا بر چهرهٔ حیوان بزند، لعن کرده‌ام؟». و اینگونه از این کار نهی کردند. به روایت مسلم و ابوداود و این لفظ ابوداود است.

پاسخ: ۱- قصد و نیتم از ورزش آن است که برای انجام طاعت الله و در راه خشنودی او قوی شوم.
۲. در وقت نماز بازی نمی‌کنیم.
- الله تعالی می‌فرماید: (پس وای بر نمازگزاران! * همان کسانی ‌که از نمازشان غافلند). [ماعون: ۴-۵].
۳- پسران همراه با دختران ورزش نمی‌کنند.
۴- لباس ورزشی‌ای را می‌پوشم که عورتم را بپوشاند.
۵. از ورزش‌های حرام، مانندآن ورزش‌هایی که شامل ضربه زدن به صورت یا کشف عورت هستند، دوری می‌کنم.
در حدیث آمده است که: «اگر کسی از شما با برادرش مبارزه کرد از زدن به صورت اجتناب کند». به روایت مسلم.

پاسخ: ۱. راستگویی در هنگام شوخی و دوری از دروغ.
- در حدیث آمده است: «وای بر کسی که سخن می‌گوید و دروغ می‌گوید تا مردم را با آن بخنداند، وای بر او، وای بر او». به روایت ابوداود و احمد و ترمذی.
۲. شوخی بدون تمسخر و آزار و ترساندن.
- رسول الله صلی الله علیه وسلم می‌فرماید: «برای مسلمانی حلال نیست که مسلمانی دیگر را بترساند». به روایت ابوداود و احمد.
۳- زیاده‌روی نکردن در شوخی.
- رسول الله صلی الله علیه وسلم فرمودند: «بسیار نخند زیرا خندهٔ بسیار دل را می‌میراند». به روایت ترمذی و ابن ماجه.

پاسخ: ۱- گرفتن دست یا لباس یا دستمال جلوی دهان در هنگام عطسه.
۲- اینکه پس از عطسه «الحمدلله» بگویی.
۳- و برادرت یا دوستت که این الحمدلله را شنیده، «یرحَمُكَ الله» بگوید.
و وقتی این را به او گفت، در پاسخ بگوید: «یهدیکُمُ الله ویُصلح بالَکُم». يعنی: «الله شما را هدايت کند و احوال تان را اصلاح بگرداند».

پاسخ: ۱. تلاش در پس زدن خمیازه.
در حدیث آمده است که: «خمیازه از سوی شیطان است، پس چون یکی از شما خمیازه‌اش آمد، تا جایی که می‌تواند جلوی آن را بگیرد». متفق علیه.
۲. بلند نکردن صدا هنگام خمیازه کشیدن، مانند گفتن «آه آه».
- در حدیث آمده است: «و [در هنگام خمیازه] آه آه نکند زیرا هرگاه کسی از شما دهانش را [برای خمیازه] باز کند، شیطان به او می‌خندد». به روایت احمد.
۳. گذاشتن دست بر دهان.
- در حدیث آمده است: «هرگاه يکی از شما خميازه کشيد، دستش را روی دهانش بگيرد؛ زيرا شيطان - از اين راه به بدن انسان - وارد می‌شود». به روایت مسلم.

پاسخ ۱: تلاوت را در حالت طهارت و پس از وضو انجام دهد.
۲- نشستن با ادب و وقار برای تلاوت.
۳. در آغاز تلاوت، از شیطان به الله پناه می‌برم (اعوذ بالله می‌گویم).
الله تعالی می‌فرمايد: (پس [ای مؤمن،] هنگامی ‌که قرآن می‌خوانی، از [شرّ] شیطانِ رانده‌شده [از رحمت الهی]، به الله پناه ببر). [نحل: ۹۸].
۴. با تدبر قرآن را می‌خوانم
الله تعالی می‌فرمايد: (آیا در قرآن تدبّر نمی‌کنند یا قفل‌ها[ی غفلت] بر دل‌هایشان نهاده شده است؟) [محمد: ۲۴].
*******

پاسخ: ۱- آغاز کردن دعا با حمد و ثنای پروردگار.
۲. صلوات بر پیامبر صلی الله علیه و سلم.
- در حدیث از پیامبر صلی الله علیه وسلم روایت شده که فرمودند: «هرگاه نماز خواندی و نشستی الله را چنان که شایسته است حمد بگو و بر من درود بفرست سپس به درگاه او دعا کن». به روایت ترمذی.
۳- بلند کردن دستان در اثنای دعا.
رسول الله صلی الله علیه وسلم می‌فرماید: «پروردگار شما تبارک و تعالی حَییّ و کریم است و حیا می‌کند از اینکه بنده اش دستانش را به سوی او بلند کند و آنها را خالی برگرداند». به روایت ترمذی و ابوداود.
۴. توبه و اعتراف به گناه.
- در دعای موسی علیه السلام آمده است: (گفت: پروردگارا، من به خود ستم کرده‌ام؛ مرا ببخش. پس [الله] او را بخشید. بی‌تردید، او آمرزندۀ مهربان است). [قصص: ۱۶].
۵- پافشاری در دعا، یعنی بسیار دعا کردن و تکرار آن.
۶- عجله نکردن برای اجابت دعا.
۷. برای گناه یا قطع رابطهٔ خویشاوندی دعا نکن.
- در حدیث آمده است: «دعای بنده همواره پذيرفته می‌شود؛ مادامی که درخواستش حاويِ گناه يا قطع رابطهٔ خويشاوندی نباشد و عجله نکند». پرسيدند: ای رسول خدا، عجله چيست؟ فرمود: «اينکه دعاکننده می‌گويد: بارها دعا کردم و نديدم که دعايم پذيرفته شود؛ بدين سان مانده و رنجور می‌گردد و دست از دعا می‌کشد». به روایت بخاری و مسلم.
۸- پایین آوردن صدا در هنگام دعا
الله تعالی می‌فرماید: ([ای مؤمنان،] پروردگارتان را به زاری و پنهانی بخوانید). [اعراف: ۵۵].
۹. حضور دل در اثنای دعا.
- در حدیث آمده است: «درحالی که به استجابت یقین دارید الله را به دعا بخوانید و بدانید که الله دعا را از دل غافل مشغول [به جایی دیگر] استجابت نمی‌کند». به روایت ترمذی.
۱۰- اخلاص برای الله تعالی و درخواست از او - به تنهایی - در هنگام سختی و رفاه.
الله تعالی می‌فرماید: (و اینکه مساجد از آنِ الله است؛ پس کسی را [در مساجد] با الله به دعا نخوانید). [جن: ۱۸].
۱۱-. توسل به الله با نام‌های نیک و صفات او.
- حق تعالی می‌فرماید: (و الله زیباترین نام‌ها را دارد؛ پس [در دعا] او را به آن [نام‌ها] بخوانید). [اعراف: ۱۸۰].
۱۲. رو کردن به قبله. در حدیث آمده است که: «پس همچنان به [درگاه] پروردگارش فریادخواهی می‌کرد و در این حال دستانش بلند بود و رو قبله بود، آنقدر که ردایش از شانه‌هایش افتاد». به روایت مسلم.
۱۳. حلال و پاک بودن غذا و لباس. در حدیث آمده است که: «سپس [پیامبر صلی الله علیه وسلم] دربارهٔ شخصی سخن گفت که سفری طولانی کرده و ژوليده موی و غبارآلود است؛ دستانش را به سوی آسمان بلند می‌کند و می‌گويد: پروردگارا، پروردگارا؛ درحالی که آب و غذا و لباسش [از مال] حرام بوده و با حرام تغذيه شده است؛ چگونه دعای چنين شخصی پذيرفته می‌شود؟». به روایت مسلم.

پاسخ: پیامبر صلی الله علیه وسلم می‌فرماید: «کامل‌ترین مؤمنان از نظر ایمان، نیکو اخلاق‌ترین آنان هستند». به روایت ترمذی و احمد.

پاسخ: ۱. زیرا سبب کسب محبت الله است.
در حدیث آمده است که: محبوب‌ترین بندگان الله نزد الله تعالی چه کسانی هستند؟ فرمود: «نیکو اخلاق‌ترین آنان». به روایت حاکم و طبرانی.
۲- و سبب به دست آوردن محبت بندگان است.
۳. و این سنگین‌ترین چیز در ترازوی اعمال است.
- در حدیث آمده است: «سنگین‌ترین چیز در میزانِ روز قیامت، اخلاق نیکو است». به روایت ابوداود و ترمذی.
۴. اجر و پاداش با اخلاق نیک چند برابر می‌شود.
- در حدیث آمده است: «مؤمن با اخلاق نیک خودش درجات کسی را به دست می‌آورد که شب را [به نماز و عبادت] می‌ایستد و روز را روزه می‌شود». به روایت احمد.
۵. و نشانهٔ کمال ایمان است.
- در حدیث آمده است: «کامل‌ترین مؤمنان از نظر ایمان، نیکو اخلاق‌ترین آنان هستند». به روایت ابوداود و ترمذی.

پاسخ: از قرآن کریم. الله تعالی می‌فرماید: (به راستی که این قرآن به استوارترین راه هدایت مى‌کند). [اسراء: ۹].
و از سنت نبوی: رسول الله ﷺ می‌فرماید: «برای به کمال رساندن اخلاق نیکو و گرامی مبعوث شده‌ام». به روایت احمد.

پاسخ: احسان: یعنی مراقب دانستن الله به شکل مداوم و بذل خیر و نیکی در حق مخلوقات.
پیامبر ﷺ می‌فرماید: «همانا الله احسان را بر هر چیزی مقرر نموده است». به روایت مسلم
از جلوه‌های احسان:
- احسان در عبادت الله تعالی، با اخلاص ورزیدن در عبادت او.
- احسان به پدر و مادر، با گفتار و کردار.
- احسان به خویشان و نزدیکان.
- احسان به همسایه.
- احسان به یتیمان و بینوایان.
- احسان در حق کسی که نسبت به تو بدی روا داشته است.
- احسان در بحث و جدل.
- احسان در سخن گفتن.
- احسان و نیکوکاری در حق حیوانات.

پاسخ: ضد و برعکس احسان، بدی کردن است.
* از جملهٔ آن: ترک اخلاص در عبادت الله تعالی است.
* و بدرفتاری با پدر و مادر.
* و قطع پیوند خویشاوندی.
* و بدی در حق همسایه.
* و ترک نیکوکاری در حق فقرا و بینوایان و دیگر انواع بدی در گفتار و کردار.

۱- امانت‌داری در محافظت از حقوق الله تعالی.
جلوه‌های آن: امانت در ادای عبادات، از نماز و زکات و روزه و حج و دیگر اموری که الله بر ما فرض کرده است.
۲- امانت در حفظ حقوق بندگان:
● از جمله حفظ ناموس مردم.
● و اموال آنان.
● و جان آنان.
● و رازهای آنان و هر چیزی که مردم ما را دربارهٔ آن امین شمرده‌اند.
الله تعالی هنگام ذکر صفات رستگاران می‌فرماید: (و [در زمرۀ مؤمنانند] کسانی‌ که امانت‌ها و عهد خود را رعایت می‌کنند). [مؤمنون: ۸].

پاسخ: خیانت، یعنی ضایع ساختن حقوق الله تعالی و حقوق مردم.
الله تعالی می‌فرماید: (ای کسانی که ایمان آورده‌اید، [با سرپیچی از اوامر و نَواهی،] به الله و پیامبر خیانت نکنید و [همچنین] در امانت‌هایتان خیانت نکنید، در حالی ‌که می‌دانید [این کار، گناه است]). [انفال: ۲۷].
پیامبر صلی الله علیه وسلم می‌فرماید: «نشانهٔ منافق سه چیز است» و از جملهٔ آنها این را فرمودند که: «و هرگاه او را امین بدانند خیانت کند». متفق علیه.

پاسخ: یعنی خبر دادن بر اساس واقعیت، یا بیان هر چیز به همان صورت که هست.
از جلوه‌های آن:
- راستگویی در سخن گفتن با مردم.
- راستی در وعده.
- راستی در هر گفتار و کردار.
پیامبر صلی الله علیه وسلم می‌فرماید: «راستی به سوی نیکوکاری هدایت می‌کند و نیکوکاری به سوی بهشت، و شخص [همواره] راست می‌گوید تا آنکه [نزد الله به عنوان] صدیق [شناخته] می‌شود». متفق علیه.

پاسخ: دروغ، که خلاف حقیقت است. از نمودهای آن دروغ گفتن به مردم و خلف وعده و شهادت دروغین است.
پیامبر صلی الله علیه وسلم می‌فرماید: «و همانا دروغ به سوی فجور هدایت می‌کند و فجور به سوی آتش دوزخ، و شخص [همواره] دروغ می‌گوید تا آنکه نزد الله [به عنوان] دروغگو نوشته می‌شود». متفق علیه.
و پیامبر صلی الله علیه وسلم می‌فرماید: «نشانهٔ منافق سه چیز است» و از جمله آن، این نشانه را ذکر کرد که: «چون سخن گوید، دروغ گوید و چون وعده کند، خلاف وعده نماید». متفق علیه.

پاسخ: - صبر بر طاعت الله تعالی.
- صبر در برابر گناه.
- صبر بر تقدیرهای دردناک و به جا آوردن حمد پروردگار در هر حال (در حال خوشی و ناخوشی).
الله تعالی می‌فرماید: (و الله صابران را دوست دارد). [آل عمران: ۱۴۶].
و پیامبر صلی الله علیه وسلم می‌فرماید: «شگفت است کار مؤمن، که امر او همه‌اش خیر است و این برای هیچکس نیست جز برای مؤمن؛ اگر خوشی به او رسد شکر گوید و این برای او خیر می‌شود، و اگر زیانی به او رسید صبر می‌کند و برای او خیر می‌شود». به روایت مسلم.

پاسخ: متضاد صبر، بی‌صبری بر طاعت، و بی‌صبری در برابر گناه، و بی‌صبری و ابراز ناخشنودی در برابر تقدیر با گفتار و کردار است.
از جلوه‌های آن:
- آرزو کردن مرگ.
پیامبر صلی الله علیه وسلم می‌فرماید: «هیچ یک از شما به سبب آسیبی که به او رسیده آرزوی مرگ نکند، و اگر چاره‌ای جز آن نداشت بگوید: اللَّهُمَّ أَحْيِنِي مَا كَانَتِ الْحَيَاةُ خَيْرًا لِي، وَتَوَفَّنِي إِذَا كَانَتِ الْوَفَاةُ خَيْرًا لِي» (یعنی: بارالها مرا زنده نگه دار اگر زندگی برایم بهتر باشد و مرا بمیران اگر مرگ برایم بهتر باشد). متفق علیه.
- زدن بر صورت.
- پاره کردن لباس.
- پریشان کردن مو.
- نفرین کردن و درخواست و دعای مرگ خویش.
پیامبر علیه الصلاة والسلام می‌فرماید: «از ما نیست کسی که بر صورت خود بزند و گریبان بدرد و مانند دوران جاهليت آه و واويلا سر دهد [و سخن جاهلی بر زبان بياورد]». به روایت بخاری.
پیامبر ما صلی الله علیه وسلم می‌فرماید: «همانا بزرگی پاداش همراه با بزرگی بلاست، و الله اگر قومی را دوست بدارد آنان را مورد ابتلا قرار می‌دهد، پس هرکه خشنود شد [خشنودی] برای اوست، و هرکه ناخشنود شد، ناخشنودی از آن اوست». به روایت ترمذی و ابن ماجه.

پاسخ: یعنی همکاری بین مردم در راه حق و خیر.
جلوه‌های تعاون:
- همکاری در بازگرداندن حقوق.
- تعاون در بازگرداندن حق مظلومان.
- همکاری در راه رفع نیاز مردم و بینوایان.
- همکاری در راه خیر.
- عدم همکاری بر گناه و آزار و تَعَدّی.
الله تعالی می‌فرماید: (و در نیكوكارى و پرهیزگاری به یكدیگر یاری رسانید و در گناه و تجاوز دستیار هم نشوید و از الله پروا كنید [چرا كه] بی‌تردید، الله سخت‌كیفر است). [مائده: ۲].
پیامبر ما صلی الله علیه وسلم می‌فرماید: «مؤمن برای مؤمن [دیگر] همانند یک ساختمان است که [اجزای آن] باعث محکم شدن همدیگر می‌شوند». متفق علیه.
و پیامبر صلی الله علیه وسلم می‌فرماید: «مسلمان برادر مسلمان است، به او ستم نمی‌کند و او را تسلیم [دشمن] نمی‌کند، و کسی که در [راه رفع] نیاز برادرش باشد، الله نیز نیاز او را رفع می‌کند و کسی که سختی‌ای را از برادرش رفع کند، الله یک سختی از سختی‌های روز قیامت را از او رفع خواهد کرد، و کسی که مسلمانی را بپوشاند، الله او را در روز قیامت خواهد پوشاند». متفق علیه.

پاسخ: ۱- حیا از الله: به این صورت که مرتکب معصیت او نشوی.
۲- حیا از مردم: از نمودهای آن ترک سخن زشت و ناسزا و کشف عورت است.
رسول الله صلی الله علیه وسلم می‌فرماید: «ایمان هفتاد و چند - یا شصت و چند - شعبه است؛ بهترینش گفتن لا اله الا الله، و پایین‌ترینش برداشتن اسباب آزار از مسیر است و حیا شعبه‌ای از ایمان است». به روایت مسلم

پاسخ: رحمت و مهرورزی در حق سالمندان و احترام آنان.
- مهربانی و شفقت در حق خردسالان و کودکان. در حدیث آمده است که: «از ما نیست کسی که احترام بزرگ ما را نگه ندارد و در حق کوچک ما رحمت نیاورد». به روایت احمد.
- رحمت و مهربانی در حق فقیر و بینوا و نیازمند.
- رحمت و مهربانی در حق حیوان، به این صورت که به او غذا دهی و آزارش نرسانی.
پیامبر ما علیه الصلاة والسلام می‌فرماید: «مؤمنان را می‌بینی که در رحمت ورزی و محبت و عاطفه‌ای که در بین یکدیگر دارند همانند یک بدن هستند که اگر یک عضوِ آن به درد آید دیگر اعضای بدن نیز با شب بیداری و تب با آن هم‌صدا می‌شوند». متفق علیه.
و رسول الله ﷺ می‌فرماید: « كسانى كه اهل رحمت هستند، پروردگار رحمان به آنان رحم خواهد كرد، به اهل زمين رحم كنيد، آنكه در آسمان است به شما رحم خواهد كرد». به روایت ابوداود و ترمذی.

پاسخ: محبت الله تعالی.
الله تعالی می‌فرماید: (و کسانی ‌که ایمان آورده‌اند الله را بیشتر دوست ‌دارند). [بقره: ۱۶۵].
محبت رسول الله صلی الله علیه وسلم.
پیامبر ﷺ می‌فرماید: «قسم به آنکه جانم به دست اوست، کسی از شما ایمان نمی‌آورد تا آنکه من برای او از پدرش و فرزندش محبوب‌تر باشم». به روایت بخاری.
دوست داشتن مؤمنان و خیرخواهی برای آنان همانطور که برای خودت خیر می‌خواهی.
پیامبر صلی الله علیه وسلم می‌فرماید: «کسی از شما ایمان نمی‌آورد تا آنکه برای برادرش همان چیزی را بپسندد که برای خودش می‌پسندد». به روایت بخاری.

پاسخ: یعنی روی باز به همراه شادی و تبسم و لطف و ابراز شادی هنگام دیدار با مردم.
بشاش بودن، بر عکس عبوس بودن در رویارویی با مردم است که باعث دور شدن آنان می‌شود.
در فضیلت بشاش بودن احادیثی آمده است، از جمله: از ابوذر رضی الله عنه روایت است که گفت: پیامبر ﷺ خطاب به من فرمود: «از کار نیک هیچ چیزی را کوچک نشمار حتی [اگر این باشد که] با روی باز با برادرت روبرو شوی». به روایت مسلم
و رسول الله ﷺ می‌فرماید: «لبخندِ تو در چهرهٔ برادرت برایت صدقه است». به روایت ترمذی.

پاسخ: حسد یعنی تمنای از بین رفتن نعمتی که دیگری دارد، یا بد دانستن نعمت برای کسی دیگر.
الله تعالی می‌فرماید: (و از شر [هر] حسود، آنگاه که حسد ورزد). [فلق: ۵].
و از انس بن مالک رضی الله عنه روایت است که رسول الله ﷺ فرمودند: «با یکدیگر کینه نورزید، و به یکدیگر حسادت نکنید، و به هم پشت نکنید و [ای] بندگان الله برادر [یکدیگر] باشید». به روایت بخاری و مسلم.

پاسخ: استهزا یعنی تمسخر برادر مسلمان و تحقیر او و این کار جایز نیست.
الله تعالی دربارهٔ نهی از این کار می‌فرماید: (ای کسانی که ایمان آورده اید، هرگز نباید گروهى [از شما] گروهی دیگر را مسخره کند؛ چه بسا اینان از آنان بهتر باشند؛ و زنان نیز نباید زنان دیگر را مسخره نمایند؛ چه بسا اینان از آنان برتر باشند؛ و از یكدیگر عیبجویى نكنید؛ و یكدیگر را با لقب‌های [زشت] خطاب نكنید [که این کار، مصداقِ نافرمانی از اوامر الهی است]؛ و بدترین ویژگی [برای یک مسلمان] این است که پس از ایمان‌آوردن، [فِسق و] نافرمانی کند؛ و کسانی كه توبه نكنند، [نسبت به نفس خویش] ستمکارند). [حجرات: ۱۱].

پاسخ: تواضع آن است که انسان خودش را برتر از دیگران نداند و مردم را تحقیر نکند و حق را رد نکند.
- الله تعالی می‌فرماید: (و بندگان [مؤمن و شایستۀ] رحمان، کسانی هستند که با فروتنی [و متانت] بر زمین راه می‌روند و هنگامی ‌که جاهلان [با سخنان ناپسند] آنان را مورد خطاب قرار ‌دهند، [به جای تلافی، به نیکی پاسخ دهند و] گویند: سلام [و با بی‌اعتنایی درگذرند]). [سورهٔ فرقان: ۶۳]. یعنی: بندگان شایسته، متواضع هستند.
و رسول الله ﷺ می‌فرماید: «کسی برای الله تواضع پیشه نساخت، مگر آنکه الله [مقام] او را بلند ساخت». به روایت مسلم.
- و پیامبر صلی الله علیه وسلم می‌فرماید: «الله به من وحی کرده که تواضع پیشه سازید تا کسی بر کسی دیگر فخر نفروشد و کسی در حق دیگری تَعَدّی نورزد». به روایت مسلم.

پاسخ: ۱- تکبر ورزیدن بر حق، یعنی رد کردن حق و نپذیرفتن آن.
۲- تکبر ورزیدن بر مردم، یعنی تحقیر آنان و کوچک شمردنشان.
رسول الله صلی الله علیه وسلم می‌فرماید: «کسی که در دلش به اندازهٔ ذره‌ای تکبر باشد وارد بهشت نمی‌شود». مردی پرسید: شخص دوست دارد که لباسش و کفشش نیکو باشد؟ فرمود: «الله زیباست و زیبایی را دوست دارد. تکبر یعنی: رد حق و کوچک شمردن مردم». به روایت مسلم.
رد حق: نپذیرفتن حق و نپذیرفتن نصیحت.
تحقیر مردم: کوچک شمردن آنها.
- پوشیدن لباس خوب و کفش خوب تکبر نیست.

پاسخ: - فریب و تقلب در خرید و فروش، یعنی پنهان کردن عیب کالا.
- فریب و تقلب در آموزش علم، مانند تقلب برخی از دانش آموزان در امتحانات.
- فریب و تقلب در گفتار، مانند شهادت دروغین و دروغگویی.
- عدم وفا به قول و پیمانی که با مردم بسته‌ای.
و در نهی از فریبکاری و تقلب آمده که رسول الله صلی الله علیه وسلم [در بازار] از کنار توده‌ای از مواد غذایی گذشت، پس دستشان را داخل آن کردند و انگشتانشان خیس شد، پس فرمودند: این چیست ای صاحب غذا؟ [فروشنده] گفت: باران به آن خورده ای رسول الله. فرمود: «نمی‌شد این را بالای دیگر مواد غذایی می‌گذاشتی تا مردم آن را ببینند؟ کسی که فریبکاری کند از من نیست». به روایت مسلم.
صُبره [که در لفظ عربی این حدیث آمده یعنی] توده‌ای از غذا.

پاسخ: یعنی آنکه در غیاب برادر مسلمانت دربارهٔ او چیزی بگویی که دوست ندارد.
الله تعالی می‌فرماید: (و غیبت یکدیگر را نکنید؛ آیا هیچ یک از شما دوست دارد كه گوشت برادرِ مرده‌اش را بخورد؟ [حتماً] از آن نفرت دارید، [غیبت نیز به همین زشتى است]؛ از الله پروا كنید كه الله توبه‌پذیرِ مهربان است). [سورهٔ حجرات: ۱۲].

پاسخ: نمامی یا سخن‌چینی یعنی رساندن حرف مردم به یکدیگر به هدف تخریب روابط آنان.
- رسول الله ﷺ صلی الله علیه وسلم می‌فرماید: «سخن چین به بهشت وارد نمی‌شود». به روایت مسلم.

پاسخ: یعنی سستی از انجام دادن کار خیر و هر کاری که انجامش برای انسان واجب است.
از جملهٔ آن: سستی کردن در انجام واجبات.
الله تعالی می‌فرماید: (بی‌تردید، منافقان [با دروغگویی و تظاهرشان] با الله فریبکاری می‌کنند [و حال آنکه به سزای رفتارشان] الله فریب‌دهندۀ آنان است؛ و چون به نماز برخیزند، با سستی و‌ کاهلی برمی‌خیزند [و] با مردم ریاکاری می‌کنند و الله را جز اندکی یاد نمی‌کنند). [سورهٔ نساء: ۱۴۲].
بنابراین شایستهٔ مسلمان است که تنبلی و سستی و یکجا نشینی را ترک کند و در این زندگی چنانکه باعث خشنودی پروردگارش است در حال حرکت و جدیت و کوشش و تلاش باشد.

پاسخ: ۱- خشم ستوده شده: آن خشمی است که برای الله باشد، یعنی هنگامی که کافران یا منافقان یا غیر آنان، حرمت‌های الهی را زیر پا نهاده باشند.
۲- خشم نکوهیده شده: خشمی که باعث شود انسان چیزی را بگوید یا کاری بکند که شایسته نیست.
درمان خشم نکوهیده:
- وضو.
- نشستن در صورتی که ایستاده باشد و دراز کشیدن در صورتی که نشسته باشد.
- پای‌بند بودن به توصیهٔ پیامبر صلی الله علیه وسلم در این باره: «خشمگین نشو».
- کنترل خود برای جلوگیری از انجام کاری به هنگام خشم.
- پناه بردن به الله از شیطان رجیم (گفتن أعوذ بالله من الشیطان الرجیم).
- سکوت کردن و چیزی نگفتن.

پاسخ: یعنی جستجوی پوشیده‌های مردم و پی‌گیری آنچه پنهان کرده‌اند [و نمی‌خواهند کسی از آن مطلع شود].
از جلوه‌های جاسوسی حرام:
- اطلاع یافتن بر آنچه مردم در خانه‌های خود پنهان کرده‌اند.
- گوش سپردن به سخن دیگران بدون اطلاع آنان.
الله تعالی می‌فرماید: (و تجسس نکنید…). [سورهٔ حجرات: ۱۲].

پاسخ: اسراف یعنی خرج کردن مال در غیر جایگاه شایسته آن، و عکس آن بخل است، یعنی خودداری از خرج کردن مال در جایگاه شایسته آن.
صحیح چیزی است که بین این دو باشد و مسلمان باید کَریم و بخشنده باشد.
الله تعالی می‌فرماید: (و [مؤمنان] کسانی هستند ‌که چون انفاق می‌نمایند، نه زیاده‌روی می‌کنند و نه سختگیری؛ و بین این دو [حالت، راهِ] اعتدال پیش می‌گیرند). [سورهٔ فرقان: ۶۷].

پاسخ: جُبن یعنی ترسیدن از چیزی که شایستهٔ ترس نیست.
مانند ترس از گفتن حق و انکار منکر.
شجاعت: یعنی اقدام بر حق مانند اِقدام و رویارویی در میدان جهاد برای دفاع از اسلام و مسلمانان.
و پیامبر ﷺ در دعای خود می‌فرمود: «بارالها من از جُبن … به تو پناه می‌برم».
و رسول الله ﷺ می‌فرماید: «مؤمن قوی نزد الله بهتر و محبوب‌تر از مؤمن ضعیف است و در هر دو خیر و نیکی است». به روایت مسلم.

پاسخ: - سخنانی مانند فحش و ناسزا.
- و مانند اینکه کسی بگوید: فلانی «حیوان» است یا الفاظی شبیه به این.
- یا نام بردن از عورت و دیگر سخنان فحش و ناسزا.
- زیرا پیامبر ﷺ از همهٔ این سخنان نهی کرده و فرموده است: «مومن، طعنه زن، لعنت كننده، بددهن و بدرفتار [و بی شرم] نيست». به روایت ترمذی و ابن حبان.

پاسخ: ۱- دعا برای آنکه الله اخلاق نیک را روزی تو کند و تو را در این راه یاری دهد.
۲- مراقب دانستن الله عزوجل و اینکه او نسبت به تو آگاه است و سخنان تو را می‌شنود و تو را می‌بیند.
۳- به یاد آوردن ثواب اخلاق نیک و اینکه اخلاق نیک سبب وارد شدن به بهشت است.
۴- به یاد آوردن عاقبت اخلاق بد و اینکه سبب وارد شدن به دوزخ است.
۵- اخلاق نیک سبب جلب محبت الله تعالی و کسب محبت بندگان اوست، حال آنکه اخلاق بد باعث کسب دشمنی حق تعالی و خلق اوست.
۶- خواندن سیرت پیامبر صلی الله علیه وسلم و سرمشق گرفتن از ایشان.
۷- هم‌نشینی و دوستی با نیکوکاران و دوری از هم‌نشینی با بدان.
*******
و بهترین ذکر آن ذکری است که با همراهی دل و زبان باشد.

پاسخ: پیامبر صلی الله علیه وسلم می‌فرماید: «مثال کسی که پروردگارش را یاد می‌کند و کسی که پروردگارش را یاد نمی‌کند همانند زنده و مرده است». به روایت بخاری.
- زیرا ارزش زندگی انسان به همان اندازه‌ای است که الله تعالی را یاد می‌کند.

پاسخ: ۱- باعث خشنودی الله است.
۲- و باعث دور شدن شیطان می‌شود.
۳- و مسلمان را از بدی‌ها حفظ می‌کند.
۴- و باعث به دست آمدن اجر و ثواب است.

پاسخ: «لا اله الا الله». به روایت ترمذی و ابن ماجه.

پاسخ: (ستایش از آن الله است که ما را پس از آنکه میراند، زنده گرداند و برخاستن دوباره [پس از مرگ] به سوی اوست). متفق علیه.

پاسخ: (ستایش مخصوص الله است که این لباس را بدون توان و نیرویی از سوی من به من پوشاند و روزیِ من گرداند). به روایت ابوداود و ترمذی و دیگران.

پاسخ: «بسم الله» به روایت ترمذی.

پاسخ: (ای الله ستایش از آن توست، تو این را به من پوشاندی، از تو خیر آن را می‌خواهم و خیری که برایش ساخته شده و از شر آن و شری که برایش ساخته شده به تو پناه می‌آورم). به روایت ابوداود و ترمذی.

پاسخ: اگر دیدی کسی لباس نو پوشیده برایش اینگونه دعا می‌کنی: «تُبْلِي ويُخلفُ اللهُ تعالى» یعنی: کهنه‌اش می‌کنی و الله تعالی لباس دیگری را جایگزینش می‌کند. به روایت ابوداود.

پاسخ: «اللَّهُمَّ إِنِّي أَعُوذُ بِكَ مِنَ الْخُبُثِ وَالْخَبَائِثِ»: یعنی: بار الها از شر شياطين نر و ماده، يا هر پليدی و ناپاكی ديگر به تو پناه می‌برم. متفق علیه.

پاسخ: «غُفرانَك»: «پروردگارا آمرزش و بخشش تو را خواستارم». به روایت ابوداود و ترمذی.

پاسخ: «بسم الله». به روایت ابوداود و دیگران.

پاسخ: «أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ وَ أَشْهَدُ أَنَّ ‏ ‏مُحَمَّدًا عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ». به روایت مسلم.

پاسخ: «بِسم الله تَوَكَّلتُ على اللهِ، وَلاَ حول ولا قُوَّة إِلَّا بالله» (به نام الله، بر الله توکل کردم و هيچ قدرت و توانايی جز از سوی او نيست). به روایت ابوداود و ترمذی.

پاسخ: (به نام الله وارد شدیم و به نام الله خارج شدیم و بر پروردگارمان الله توکل کردیم). سپس بر خانواده‌اش سلام گوید. به روایت ابوداود.

پاسخ: (بارالها درهای رحمت خود را به روی من بگشا). به روایت مسلم.

پاسخ: (بارالها از تو فضل تو را خواهانم). به روایت مسلم.

پاسخ: همان چیزی را که مؤذن می‌گوید تکرار می‌کنم، به جز «حي علی الصلاة» و «حي علی الفلاح» که پس از آن می‌گویم: «لا حَولَ ولا قُوَّةَ إلا بِالله». متفق علیه.

پاسخ: «بر پیامبر صلی الله علیه وسلم درود می‌فرستی». به روایت مسلم.
و می‌گویی: (پروردگارا، ای صاحب اين دعوت كامل (اذان) و نمازی كه هم اكنون برگزار می‌شود، به محمد [صلى الله عليه وسلم] وسيله (درجه‌ای است در بهشت) و فضيلت عنايت فرما و او را طبق وعده‌ات به مقام محمود برسان). بخاری.
و بین اذان و اقامه دعا می‌کنی، زیرا دعا در این هنگام رد نمی‌شود.

پاسخ: ۱- آیة الکرسی را بخوان: (الله [معبودِ راستین است؛] هیچ معبودی [به‌حق] جز او نیست؛ زندۀ پاینده [و قائم به ذات] است؛ نه خوابی سبک او را فرا می‌گیرد و نه خوابی سنگین؛ [و لحظه‌ای از تدبیر جهان هستی، غافل نمی‌ماند]؛ آنچه در آسمان‌ها و زمین است، از آنِ اوست. کیست که نزد او جز به فرمانش شفاعت کند؟ گذشته و آیندۀ آنان (بندگان) را می‌داند و [آنان] به چیزی از علم او احاطه [و آگاهی] نمی‌یابند، مگر آنچه خود [الله] بخواهد. کرسیِ او آسمان‌ها و زمین را در بر گرفته است و نگهداشتنِ آنها بر او [سنگین و] دشوار نیست و او بلندمرتبه [و] بزرگ است). [سورهٔ بقره: ۲۵۵].
۲- و این سوره‌ها را بخوان: بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَـٰنِ ٱلرَّحِيم ([ای پیامبر] بگو: او الله یکتا و یگانه است). (الله بی‌نیاز است [و همه نیازمند او هستند]). (نه [فرزندی] زاده و نه [از کسی] زاده شده است). (و هیچ کس همانند و همتای او نبوده و نیست). [اخلاص: ۱-۴] سه بار.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَـٰنِ ٱلرَّحِيم ([ای پیامبر،] بگو: به پروردگار سپیده‌دم پناه می‌برم). {مِن شَرِّ ما خَلَقَ} (از شرِ تمام آنچه آفریده است). (و از شر تاریکی شب، آنگاه که همه جا را فراگیرد). (و از شر [زنان جادوگر] که با افسون در گره‌ها می‌دمند). (و از شر [هر] حسود، آنگاه که حسد ورزد). [الفلق: ۱-۵] سه بار.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَـٰنِ ٱلرَّحِيم ([ای پیامبر،] بگو: به پروردگار مردم پناه می‌برم). (فرمانروای مردم). (معبود مردم). (از شرِ [شیطانِ] وسوسه‌گر که [به هنگام ذکر الله،] پنهان می‌گردد). (همان [وسوسه‌گری] که در دل‌های مردم وسوسه می‌کند). (از جنیان [باشد] و [یا از] آدمیان). [الناس: ۱-۶] سه بار.
۳- (بار الها، تو پروردگار من هستی؛ هيچ معبود بر حقی جز تو وجود ندارد؛ تو، مرا آفريده‌ای و من، بندهٔ توام و در حد توانم بر عهد و پيمانی که با تو بسته‌ام، پایبندم و به نويدی که داده‌ای، يقين دارم. از شرّ اعمال خويش به تو پناه می‌آورم و به نعمت‌هايی که به من داده‌ای اعتراف می‌کنم و به گناهان خويش اقرار دارم؛ پس مرا بيامرز که کسی جز تو گناهان را نمی‌آمرزد). به روایت بخاری.

(به نام تو ای الله می‌میرم و زنده می‌شوم). متفق علیه.

پاسخ: «بسم الله». و اگر در آغاز غذا بسم الله را فراموش کردی بگو: «بسم الله في أوله وآخره» «به نام الله در آغازش و در پایانش». به روایت ابوداود و ترمذی.

پاسخ: (ستایش مخصوص الله است که این [غذا] را بدون توان و نیرویی از سوی من به من خوراند و روزی‌ام کرد). به روایت ابوداود و ابن ماجه و دیگران.

پاسخ: (بارالها برای آنان در آنچه روزی‌شان کرده‌ای برکت ارزانی کن و آنان را مورد آمرزش و رحمت خود قرار ده). به روایت مسلم.

پاسخ: «الحمدلله». و برادرش یا دوستش در پاسخ به او می‌گوید: «یَرحَمُك الله» (الله تو را مشمول رحمتش قرار دهد). و اگر این را به او گفت، در پاسخ بگوید: «یَهدیکُمُ الله ویُصلِح بالَکُم» (الله شما را هدایت کند و امورتان را به صلاح آورد). به روایت بخاری.

پاسخ: (پاک و منزهی ای الله و ستایش تو راست، گواهی می‌دهم که معبودی به حق نیست جز تو، از تو آمرزش می‌خواهم و به درگاهت توبه می‌کنم). به روایت ابوداود و ترمذی و دیگران.

پاسخ: بسم الله والحمدلله {سُبْحَانَ الَّذِي سَخَّرَ لَنَا هَذَا وَمَا كُنَّا لَهُ مُقْرِنِينَ 13 وَإِنَّا إِلَى رَبِّنَا لَمُنْقَلِبُونَ} به نام الله و ستایش برای الله است (پاک و منزه است ذاتی كه این [وسیله] را در خدمت ما گماشت و[گرنه] ما خود توان این کار را نداشتیم * و ما به پیشگاهِ پروردگار‌مان بازمی‌گردیم) [الزخرف: ۱۳-۱۴] سپس سه بار «الحمد لله» می‌گوید و سه بار «اللهُ أكبر» می‌گوید و سپس می‌گوید: «سُبحَانَك اللهمَّ إني ظَلَمتُ نَفسي فاغفِرْ لِي فَإنَّه لَا يَغفِرُ الذُّنوبَ إلا أنت» یعنی: «بارالها تسبیح تو را می‌گویم، من در حق خودم ستم ورزیدم پس مرا ببخش زیرا کسی جز تو گناهان را نمی‌بخشد». به روایت ابوداود و ترمذی.

پاسخ: «الله أكبر، الله أكبر، الله أكبر {سُبحانَ الَّذي سَخَّرَ لَنا هذا وَما كُنّا لَهُ مُقرِنينَ * وَإِنّا إِلى رَبِّنا لَمُنقَلِبونَ} (پاک و منزه است ذاتی كه این [وسیله] را در خدمت ما گماشت و[گرنه] ما خود توان این کار را نداشتیم * و ما به پیشگاهِ پروردگار‌مان بازمی‌گردیم) اللَّهُمَّ إنَّا نَسْأَلُكَ في سَفَرِنَا هذا البِرَّ وَالتَّقْوَى، وَمِنَ العَمَلِ ما تَرْضَى، اللَّهُمَّ هَوِّنْ عَلَيْنَا سَفَرَنَا هذا، وَاطْوِ عَنَّا بُعْدَهُ، اللَّهُمَّ أَنْتَ الصَّاحِبُ في السَّفَرِ، وَالْخَلِيفَةُ في الأهْلِ، اللَّهُمَّ إنِّي أَعُوذُ بكَ مِن وَعْثَاءِ السَّفَرِ، وَكَآبَةِ المَنْظَرِ، وَسُوءِ المُنْقَلَبِ في المَالِ وَالأهْلِ» (يا الله، ما در اين سفر از تو نيکی و پرهيزگاری و عملی که می‌پسندی درخواست می‌کنيم. يا الله، اين سفر را بر ما آسان بگردان و دوریِ راه را برای ما کوتاه بفرما. يا الله، تو همراه و ياورم در سفر و جانشينم در خانواده‌ام هستی. يا الله از سختی‌های سفر و ديدن مناظر غم انگيز و پيش‌آمدهای ناگوار در مال و خانواده و فرزند به تو پناه می‌آورم).
و هنگام برگشت همین دعا را می‌گوید و این را می‌افزاید: «آيِبُونَ، تَائِبُونَ، عَابِدُونَ، لِرَبِّنَا حَامِدُونَ»: (ما درحالی باز می‌گرديم که توبه‌کنندگان، عبادت‌گزاران و ستايش‌گران پروردگارمان هستيم). به روایت مسلم.

پاسخ: (شما را به الله می‌سپارم که آنچه به او سپرده شود ضایع نمی‌گردد). به روایت احمد و ابن ماجه.

پاسخ: (دين، امانت و فرجامِ کارهايت را به الله می سپارم). به روایت احمد و ترمذی.

پاسخ: (معبودی به حق نیست جز الله، یگانه و بی‌شریک است، فرمانروایی از آن اوست و ستایش مخصوص اوست، زنده می‌کند و می‌میراند و خود زنده‌ای است که نمی‌میرد، خیر به دست اوست و او بر هر چیزی تواناست). به روایت ترمذی و ابن ماجه.

پاسخ: أعوذُ بِاللهِ مِنَ الشَّیطانِ الرَّجیم. متفق علیه.

پاسخ: «جَزاكَ اللهُ خَیرا» (الله به تو جزای خیر دهد). به روایت ترمذی.

پاسخ: «بسم الله». به روایت ابوداود.

پاسخ: «الحَمدُ للهِ الذي بِنِعمَتِهِ تَتِّمُ الصالِحات» (ستایش مخصوص الله است که با نعمت او، نیکی‌ها به کمال می‌رسند). به روایت حاکم و دیگران.

پاسخ: «الحمدُ لِلهِ علی کُلِّ حال» (ستایش در هر حال مخصوص الله است). صحیح الجامع.

پاسخ: سلام دهنده می‌گوید: «السَّلَامُ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَةُ اللَّهِ وَبَرَكَاتُهُ»، و برادرش در پاسخش می‌گوید: «وَعَلَيْكُمُ السَّلَامُ وَرَحْمَةُ اللهِ وَبَرَكَاتُهُ». و برادرش در پاسخش می‌گوید: «وَعَلَيْكُمُ السَّلَامُ وَرَحْمَةُ اللهِ وَبَرَكَاتُهُ» ترمذی و ابوداود و دیگران.

(بارالها بارانی سودمند باشد). بخاری.

پاسخ: (با فضل و رحمت الله باران نصیب ما شد). بخاری و مسلم.

«اللَّهُمَّ إنِّي أسْألُكَ خَيْرَهَا وأَعُوذُ بِكَ مِنْ شَرِّهَا» يا الله، خيرِ اين باد را از تو می‌خواهم و از شرّ اين باد به تو پناه می‌برم). ابوداود و ابن ماجه.

پاسخ: «سُبْحَانَ الَّذِي يُسَبِّحُ الرَّعْدُ بِحَمْدِهِ وَالْمَلَائِكَةُ مِنْ خِيفَتِهِ» (پاک و منزه از عیب است آنکه رعد به ستایش او و فرشتگان از خوف و خشیَت او تسبیح می‌گویند). موطای مالک.

پاسخ: «الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي عَافَانِي مِمَّا ابْتَلَاكَ بِهِ وَفَضَّلَنِي عَلَى كَثِيرٍ مِمَّنْ خَلَقَ تَفْضِيلًا» (ستایش مخصوص الله است که مرا از آنچه تو را مبتلایش کرد معاف داشت و مرا بر بسیاری از کسانی که آفرید برتری داد). به روایت ترمذی.

پاسخ: در حدیث آمده است: «اگر کسی از شما از برادرش یا خودش یا مالش چیزی دید که آن را پسندید [برایش دعای برکت کند] زیرا چشم‌زخم حق است». به روایت احمد و ابن ماجه و دیگران.

«اللهُمَّ صلِّ على محمَّدٍ وعلى آلِ محمَّدٍ، كما صَلَّيتَ على إبراهيمَ وعلى آلِ إبراهيمَ، إنَّكَ حميدٌ مَجِيد، اللهمَّ بارِكْ على محمَّدٍ وعلى آلِ محمَّدٍ، كما باركتَ على إبراهيمَ وعلى آلِ إبراهيمَ، إنَّكَ حميدٌ مَجِيد»: «بارالها، بر محمد و خاندان محمد درود بفرست؛ چنانکه بر ابراهیم و خاندان ابراهیم درود فرستادی؛ به‌راستی که تو ستوده و بزرگواری. بارالها، بر محمد و خاندان محمد برکت عنایت کن، چنانکه بر ابراهیم و خاندان ابراهیم برکت عنایت کردی؛ به‌راستی که تو ستوده‌ و بزرگواری». متفق علیه.
*******

۱- واجب.
۲- مستحب.
۳- حرام.
۴- مکروه.
۵- مباح.

پاسخ: ۱. واجب: که بر وجه لزوم است (یعنی الزامی بودن آن امر را می‌رساند) مانند نمازهای پنج‌گانه و روزهٔ رمضان و نیکی در حق پدر و مادر.
- انجام دهندهٔ واجب پاداش می‌برد و ترک کننده‌اش مجازات می‌شود.
۲- مستحب: این [امر] بر وجه الزام نیست، مانند سنت‌های راتبه و قیام شب و غذا دادن به مستمندان و سلام گفتن. مستحب را همچنین سنت و مندوب می‌گویند.
- انجام دهندهٔ مستحب پاداش می‌برد و ترک کننده‌اش گناهکار نمی‌شود.
یک نکتهٔ مهم:
شایستهٔ مسلمان است که وقتی می‌شنود یک امر سنت یا مستحب است برای اقتدا به پیامبر ﷺ به انجام آن مبادرت ورزد.
۳- حرام: آنچه ترکش لازم است، مانند نوشیدن خمر و بدرفتاری با پدر و مادر و قطع صلهٔ رحم.
- کسی که حرام را ترک کند اجر می‌برد و انجام دهنده‌اش گناهکار می‌شود.
۴- مکروه: ترک آن غیر لازم است مانند دادن و گرفتن با دست چپ و مانند جمع کردن لباس در نماز.
- کسی که مکروه را ترک کند اجر می‌برد و کسی که انجامش دهد گناهکار نمی‌شود.
۵- مباح: یعنی آنکه انسان میان انجام دادن و انجام ندادنش اختیار دارد، مانند خوردن سیب و نوشیدن چای. مباح را همچنین جایز و حلال می‌نامند.
=- ترک کنندهٔ مباح ثواب نمی‌برد و انجام دهنده‌اش گناهکار نمی‌شود.

پاسخ: اصل در همهٔ خرید و فروش‌ها و معاملات این است که حلال است مگر برخی از انواعی که الله متعال حرام کرده است.
الله تعالی می‌فرماید: (و [حال آنکه] الله، داد و ستد را حلال و ربا را حرام نموده است). [سورهٔ بقره: ۲۷۵].

۱- فریب و تقلب، مانند پنهان کردن عیب کالا.
زیرا از ابوهریره رضی الله عنه روایت است که رسول الله ﷺ از کنار توده‌ای مواد غذایی گذشتند پس دستشان را در آن داخل کردند و دستشان خیس شد، پس فرمودند: «این چیست ای صاحب غذا؟» گفت: باران به آن رسیده ای رسول الله. ایشان فرمودند: «آیا نمی‌شد آن را روی مواد غذایی می‌گذاشتی تا مردم آن را ببینند؟ کسی که فریبکاری کند از من نیست». به روایت مسلم.
۲- ربا: از نمونه‌های آن این است که از کسی یک هزار قرض بگیرم تا به او دو هزار پس بدهم.
و این اضافه همان ربای حرام است. الله تعالی می‌فرماید: (و [حال آنکه] الله، داد و ستد را حلال و ربا را حرام نموده است). [سورهٔ بقره: ۲۷۵].
۳- غَرَر و نامشخص بودن جنس (فروش چیز مجهول یا معدوم): مانند آنکه شیر را در پستان حیوان یا ماهی را در آب بفروشیم در حالی که هنوز صیدش نکرده‌ایم.
در حدیث آمده است: «رسول الله صلی الله علیه سلم از بیع غَرَر نهی کردند». به روایت مسلم.

پاسخ: ۱- نعمت اسلام و اینکه تو از اهل کفر نیستی.
۲- نعمت سنت و اینکه تو از اهل بدعت نیستی.
۳. نعمت سلامتی و عافیت، مانند شنوایی و بینایی و راه رفتن و دیگر نعمت‌ها.
۴- نعمت غذا و نوشیدنی و لباس.
و نعمت‌های بی حد و شمار بسیار.
الله تعالی می‌فرماید: (اگر [بخواهید] نعمت[های] الله را بشمارید، نمی‌توانید آنها را به شمارش درآورید. بی‌تردید، الله آمرزندۀ مهربان است). [سورهٔ نحل: ۱۸].

پاسخ: واجب آن است که شکر نعمت به جا آورده شود و این با ثنای بر الله و حمد او با زبان است و اعتراف به اینکه فضل تنها از آن الله است و استفاده از این نعمت‌ها در آنچه باعث خشنودی الله تعالی است نه در راه معصیت او.
- حق تعالی می‌فرماید: (پس مرا یاد کنید تا شما را یاد کنم و شکر مرا به جای آورید و از من ناسپاسی نکنید). [بقره: ۱۵۲].

پاسخ: عید فطر و عید قربان. زیرا در حدیث انس رضی الله عنه آمده که گفت: پیامبر ﷺ به مدینه آمدند در حالی که آنان دو روز داشتند که در آنها بازی [و تفریح و شادی] می‌کردند، پس فرمود: «این دو روز چه هستند؟» گفتند: ما در جاهلیت در این دو روز بازی [و شادی] می‌کردیم. پس رسول الله ﷺ فرمودند: «الله برای شما به جای آن دو، بهتر از آن را داده است: روز قربان و روز فطر». به روایت ابوداود.
و هر عیدی جز این دو عید از جملهٔ بدعت‌هاست.

پاسخ: ماه رمضان.

پاسخ: روز جمعه.

پاسخ: روز عید قربان، و گفته شده: روز عرفه.

پاسخ: شب قدر.

پاسخ: پایین انداختن نگاه (خود داری از نگاه کردن)، الله تعالی می‌فرماید: ([ای پیامبر،] به مردان مؤمن بگو چشمان خود را [از نگاه به نامحرم] فروگیرند). [سورهٔ نور: ۳۰].

پاسخ: ۱- نفس اماره: به این صورت که انسان بر اساس آنچه هوای نفسش به او امر می‌کند مرتکب معصیت الله تبارک و تعالی شود. الله سبحانه و تعالی می‌فرماید: (بی‌شک، نفس [وسوسه‌گرِ انسان، او را] پیوسته به بدی فرمان می‌دهد مگر نفس [کسی] که پروردگارم به او رحم كند. بی‌تردید، پروردگارم آمرزندۀ مهربان است). [سورهٔ یوسف: ۵۳].
۲. شیطان: که دشمن بنی‌آدم است و هدفش گمراه کردن انسان و وسوسهٔ او به سوی شر و انداختن او در آتش دوزخ است. الله تعالی می‌فرماید: (و از [راه‌ها و] گام‌های شیطان [که به وسیلۀ آنها به تدریج شما را به سوی عذاب می‌کشد] پیروی نکنید که به راستی او دشمن آشکارِ شماست). [سورهٔ بقره: ۱۶۸].
۳. دوستان بد: کسانی که انسان را به انجام کارهای بد تشویق می‌کنند و او را از راه خیر بازمی‌دارند. الله تعالی می‌فرماید: (دوستان [دنیایى،] در آن روز، دشمن یكدیگرند؛ مگر پرهیزگاران). [سورهٔ زخرف: ۶۷].

پاسخ: توبه، یعنی بازگشت از معصیت الله به سوی طاعت او. الله تعالی می‌فرماید: (و یقیناً من آمرزندۀ كسى هستم كه توبه كند و ایمان آورد و كاری شایسته کند و آنگاه بر هدایت [خود باقى] بماند). [سورهٔ طه: ۸۲].

پاسخ: ۱- دست کشیدن از گناه.
۲- پشیمانی بابت گناهانی که قبلا رخ داده.
۳- عزم جدی برای عدم تکرار گناه.
۴- بازگرداندن حقوق به اهل آن.
الله تعالی می‌فرماید: (و [همان] کسانی که چون مرتکب کار زشتی شدند یا بر خود ستم کردند، الله را یاد می‌کنند و برای گناهانشان آمرزش می‌خواهند - و جز الله چه کسی گناهان را می‌آمرزد؟- و بر آنچه کرده‌اند پافشاری نمی‌کنند در حالی ‌که می‌دانند [گناهکارند و الله بخشاینده و توبه‌پذیر است]). [سورهٔ آل عمران: ۱۳۵].

پاسخ: معنایش آن است که تو از الله می‌خواهی تا پیامبرش ﷺ را در ملأ اعلی (جمع فرشتگان) ستایش کنند.

پاسخ: تسبیح یعنی تنزیه و مبرا دانستن الله تعالی از هرگونه نقص و عیب و بدی.

پاسخ: حمد یعنی ثنای الله تعالی و توصیف او با همهٔ صفات کمال.

پاسخ: یعنی او سبحانه و تعالی بزرگتر از هر چیزی و گرامی‌تر و والاتر و عزیزتر از هر چیزی است.

پاسخ: معنایش این است که بنده از حالی به حالی دگرگون نمی‌شود و نیرویی برای این تحول ندارد مگر با یاری الله.

پاسخ: یعنی بنده از پروردگارش می‌خواهد که گناهانش را پاک کند و عیب‌هایش را بپوشاند.

پاسخ: درستی سخنان و کارها و اعتقادات که باعث سعادت در دنیا و آخرت شود.
- در حدیث از معاویه بن ابی‌سفیان رضی الله عنهما آمده که رسول الله صلی الله علیه وسلم فرمودند: «هر کس که الله به او ارادهٔ خیری داشته باشد، در دین فقیهش می‌گرداند». به روایت بخاری و مسلم.
او را فقیه می‌گرداند: یعنی او را نسبت به احکام شرعی عالم می‌سازد.

پاسخ: - اینکه همهٔ بدن را بپوشاند.
- اینکه خود این حجاب ذاتا زینت نباشد.
- اینکه شفاف نباشد.
- اینکه گشاد باشد و تنگ نباشد.
- اینکه معطر نباشد.
- شبیه لباس مردان نباشد.
- شبیه لباس زنان کافر و بدکار نباشد.
حق تعالی می‌فرماید: (ای پیامبر، به همسران و دخترانت و سایر زنان مؤمن بگو که چادر‌هایشان را به شایستگی بر [سر و صورت و سینۀ] خویش بیفکنند. این [گونه پوشش] مناسب‌تر است به اینكه [در جامعه به متانت و وقار] شناخته ‌شوند و [در نتیجه،] مورد آزار [افراد هرزه] قرار نگیرند؛ و الله آمرزندۀ مهربان است). [احزاب: ۵۹].
معنای آیه: یعنی ای پیامبر به همسرانت و دخترانت و زنان مؤمن بگو تا چادرهای خود را بر سر و صورت خود بیندازند تا چهره و سینه و سرهایشان پوشیده باشد؛ این برای آنکه به پوشش و حفظ شناخته شوند و در معرض هیچ آزار و بدی‌ای قرار نگیرند بهتر است. الله نسبت به شما آمرزنده و مهربان است، آنطور که گناهان گذشته شما را آمرزیده و با مشخص نمودن حلال و حرام، به شما رحمت آورده است.

پاسخ: یعنی انجام طاعات و ترک گناهان.
حق تعالی می‌فرماید: (و از الله پروا کنید؛ و بدانید که الله با پرهیزگاران است). [بقره: ۱۹۴].

پاسخ: عمل به اسلام و ترک گناهان.
حق تعالی می‌فرماید: (ای کسانی که ایمان آورده‌اید، اگر [دین و پیامبر] الله را یاری کنید، او نیز شما را یاری می‌کند و گام‌هایتان را [ثابت و] استوار می‌دارد). [محمد: ۷].
و حق سبحانه و تعالی می‌فرماید: (بی‌گمان، الله حال [و سرنوشت] هیچ قومی را تغییر نمی‌دهد، مگر آنکه آنان آنچه را که در دل‌هایشان دارند دگرگون سازند). [رعد: ۱۱].

پاسخ: دعا از بزرگترین طاعات و گرامی‌ترین قُرُبات است.
حق تعالی می‌فرماید: (پروردگارتان فرمود: مرا به دعا بخوانید، تا [دعای] شما را اجابت کنم. کسانی که از عبادت من سرکشی می‌کنند، به زودی با خواری به جهنم وارد می‌شوند). [غافر: ۶۰].
و پیامبر صلی الله علیه وسلم می‌فرماید: «دعا همان عبادت است». به روایت ابوداود و ترمذی و ابن ماجه.